Karrenvrachten rapporten over bestuurlijke vernieuwing hebben in Nederland al het licht gezien. Maar wie nog steeds de illusie koestert dat de Nederlandse overheid vooruitstrevend is, zal een verrekijker ter hand moeten nemen. Onze zuiderburen zijn namelijk veel verder met het realiseren van de elektronische overheid: dankzij de Kruispuntbank zijn tientallen formulieren afgeschaft en loopt de geschatte kostenbesparing in de miljarden.
De Belgische overheid heeft de beschikking over een netwerk van meer dan 2.000 gekoppelde databases, van uitkeringsinstellingen tot de belastingdienst, van pensioenen tot kinderbijslag. Bestandsgegevens zijn op elkaar afgestemd en uitwisselbaar, dankzij gebruik van XML, de universele structuurtaal voor grote hoeveelheden gegevens.
De Kruispuntbank is de spin in het web van overheidsgegevens, hoewel deze bank zelf geen gegevens heeft - die vormt slechts een doorgeefluik. Met behulp van de Kruispuntbank zijn met een druk op de knop allerhande gegevens over een burger op te vragen. In principe doet de bank niets anders dan zoekalgoritmen ontwikkelen en uitvoeren.
Vrijblijvend is het systeem voor de overheid allerminst. Het is voor alle Belgische overheidsinstellingen bij wet verboden om de burger een vraag te stellen die elders al eens is gesteld, primaire persoonsgegevens uitgezonderd. De redenering daarachter: als de vraag al eens een antwoord kreeg, dan is deze met behulp van de Kruispuntbank te vinden.
Niet de burgers moeten van loket naar loket hobbelen, de overheden en instanties moeten zelf de gegevens kunnen vinden. En wel zonder dat privacyregels worden overtreden of dat een bepaalde persoon of instelling te veel macht krijgt en alles mag inzien. Alle aangesloten instellingen is verboden om een directe verbinding met elkaar op te zetten. Dit is in schril contrast met Nederland, waar instellingen per geval een ontheffing aanvragen en op eigen houtje bestanden koppelen.
Voorbeeld
"Vergelijk de Nederlandse situatie eens met de Belgische", vertelt professor Arre Zuurmond, verbonden aan de Universiteit Leiden en oprichter van Zuurmond & Co. "Het handhaven van sociale afdrachten in Nederland is slechts bezigheidstherapie voor de Arbeidsinspectie."
|
Frank Robben, directeur van de Kruispuntbank
Het document dat ten grondslag lag aan de oprichting van de Kruispuntbank telde welgeteld 15 pagina's, zo vertelt Frank Robben, de directeur van de Kruispuntbank. Robben bedacht het concept in 1995, het was zijn afstudeerscriptie. Begin jaren '90 kreeg Robben, onder de toenmalige minister Dehaene van Sociale Zaken, de kans om zijn plannen uit te werken. "Alles draait om de proportionaliteit: in de architectuur is dat vastgelegd, in de procedures en op juridisch niveau. Laat ik beginnen met de veiligheidsconsulenten die iedere aangesloten organisatie heeft, een van de veiligheidswaarborgen." "Om dit te worden, krijg je een opleiding van 30 dagen. De veiligheidsconsulent neemt een bijzondere plaats in de organisatie in. Deze persoon mag bijvoorbeeld niet zomaar ontslagen worden, gezien zijn sleutelrol. Ook mag de consulent niet op de ICT-afdeling werken. De consulent kan ongevraagd adviezen geven over beveiliging van het systeem en over de procedures. Als ik bijvoorbeeld een advies niet opvolg, en later blijkt er iets fout te zijn gegaan, dan ben ik aansprakelijk." "Elk jaar sturen we een checklist naar alle organisaties die ze moeten invullen: ze moeten aangeven in hoeverre ze nog voldoen aan de veiligheidseisen. Dit is echt geen gezever, wie hierover liegt pleegt valsheid in geschrifte en daar staat maximaal 25 jaar cel op." Robben legt uit hoe een koppeling van bestanden in de praktijk kan werken: "Als een gehandicapte bijvoorbeeld aanspraak wil maken op een bijzondere bijstand, dan heeft hij of zij ook recht op een lager telefoontarief, op een parkeerkaart, op gratis openbaar vervoer [dit verschilt per regio red.] of op een lager energietarief. Een gehandicapte kan aangeven dat ze niet wil dat het belbedrijf weet dat ze gehandicapt is. Dat kan natuurlijk, dan krijgen ze zelf de papieren om zich aan te melden, maar dan kunnen ze later niet klagen dat dingen niet geregeld zijn." Over de situatie in Nederland: "De afgelopen zes jaar krijg ik voortdurend Nederlandse bezoekers over de vloer, die leg ik dan uit wat we doen. Ja, Nederland loopt erg achter. Het gaat bij jullie altijd over fraudebestrijding, als het gaat om het koppelen van databestanden gaat. Bij ons is het uitgangspunt om dienstverlenend te zijn." "Ik spreek liever van fraudevermijding. Om een voorbeeld te noemen: in België is het zo, dat als een bouwbedrijf een schuld bij de sociale dienst heeft, de bouwheer verantwoordelijk is dat dit bedrag betaald gaat worden aan de overheid. De bouwheer is verplicht om 25 procent van een factuur over te maken. Via een website kan je een bedrijvennummer invullen en kan een bouwheer controleren of een bedrijf openstaande rekeningen heeft." "Tijdens de introductie hebben we 100 miljoen euro aan achterstallige loonbelastingen opgehaald. Nu is er geen bouwbedrijf in België dat nog een openstaand bedrag heeft. Dit is veel effectiever dan zomaar talloze zware databases aan elkaar te koppelen." "Ik vernam dat bij de aanpak van sociale fraude in Nederland ongeveer 100 mensen beschuldigd worden, om er uiteindelijk 5 te pakken. Dat komt omdat databases niet zomaar te koppelen zijn, het gaat vaak fout. Je zou maar tot die 95 mensen behoren die met dat stigma blijven rondlopen. We denken hier op een totaal andere manier." |
In België moet elke werkgever een nieuwe werknemer dus direct aanmelden. Dit kan alleen via internet of eventueel via een telefonische helpdesk. In tegenstelling tot zijn Nederlandse collega hoeft de Belgische kroegbaas slechts een sofinummer op Socialsecurity.be in te vullen. De gegevens worden binnen een paar seconden digitaal verwerkt. "In België kan de arbeidsinspectie met een laptop en een GPRS-verbinding direct controleren op zwartwerkers en beunhazen."
Need to know, not nice to know
De controle op de duizenden medewerkers die via de verschillende instanties zoekopdrachten uitvoeren, is stringent: wie een zoekopdracht uitvoert zonder hiertoe bevoegd te zijn, kan een represaille verwachten - zelfs als een gebruiker geen rechten heeft en zijn zoekopdracht geen resultaat oplevert. De Kruispuntbank controleert alle zoekopdrachten, en deelt boetes uit bij overtredingen. "Vergelijk het met een kamer waarin een dossierkast staat. Men wordt al bij het binnengaan van de kamer gecontroleerd, even een dossier snel inkijken kan niet", aldus Zuurmond.
"Zo mag de Kruispuntbank niet zomaar nieuwe zoekopdrachten invoeren. Elke nieuw soort zoekopdracht moeten ze voorleggen aan het Comité van Raadpleging. Binnen twee weken krijgt de Kruispuntbank te horen of de raadpleging is toegestaan. Enkele keren per jaar legt het Comité verantwoording af aan het Belgische parlement. Nieuwe zoekopdrachten die gegevens op een illegale manier koppelen, kunnen met terugwerkende kracht ongedaan worden gemaakt."
Voor medische gegevens, of 'gezondheidsgegevens' zoals de Belgen die noemen, zijn aanvullende regels. Een geneesheer bepaalt wie precies het recht heeft om eventuele medische gegevens van een burgers in te zien. Dit kunnen bijvoorbeeld digitale dossiers zijn met louter administratieve gegevens van een medische behandeling, zaken die een verzekeringsmaatschappij bijhoudt. De geneesheer wijst persoonlijk de mensen aan die de gegevens mogen inzien. Hij controleert vervolgens of deze administratieve medewerkers alle privacyregels in acht nemen.
Maar de Belgen hebben aan meer - nu misschien overdreven klinkende - details gedacht. Bij koninklijk besluit is bijvoorbeeld bepaald dat alle gegevens en gegevensbanken van de Kruispuntbank direct vernietigd moeten worden in oorlogstijd of in het geval van bezetting van het grondgebied.
Volgens Zuurmond passen de Belgen hun systeem constant aan. Zowel technisch als per wetgeving: "De verbeteringen van de Kruispuntbank gaan geleidelijk. Je kan tien jaar lang gaan nadenken over alle mogelijke verbindingen en zoekvragen die gesteld kunnen worden, je kan ook gewoon beginnen en gaandeweg alles verbeteren. Zo hebben ze dat gedaan. Na een jaar zag je al dat er verbeteringen optraden."
Patroonherkenning
De Kruispuntbank is een uitkomst voor de sociale recherche, die de beschikking heeft over een duizelingwekkend datawarehouse met databanken die voor de opsporing van fraude belangrijk zijn. Het zijn kopieën die aangeleverd worden door de Kruispuntbank. Deze gegevens zijn echter gecodeerd: het sofinummer is namaak en adresgegevens zijn vervangen door codes.
Zuurmond: "Dus kan de recherche niet even langs een adres gaan om te kijken of Jantje of Pietje fraude pleegt. Ze kunnen dataminen, patronen herkennen. Vervolgens, als er een concrete verdenking bestaat, kan de recherche met de gecodeerde gegevens naar de Kruispuntbank, die dan de daadwerkelijke adresgegevens overhandigt."
Grasduinen in de database kan dus niet, maar de databank analyseren op verdachte zaken kan wel. Dit type van opsporing klinkt wat Big Brother-achtig. Is het een soort absolute controle op de samenleving? "Je moet een onderscheid maken tussen het sociale domein, en het fiscale domein. Bouwfraude spoor je er niet mee op en als de werkgever zelf zwart werkt, zal hij niet opgemerkt worden. Qua fiscaal systeem loopt België nog ver achter bij Nederland."
Volgens een beleidsmedewerker van de Belgische Privacycommissie zijn experts en direct betrokkenen blij met de Kruispuntbank. Voor burgers ligt dit iets anders: "Jaarlijks komen er rond de 2000 klachten en informatieaanvragen binnen. De informatieaanvragen komen van mensen die precies hun rechten willen weten. Het zijn vaak een soort verkapte klachten. Het overgrote deel van de klagers wordt in het gelijk gesteld."
Onlangs heeft de Belgische overheid de privacywetgeving aangepast. Met nieuwe regels en meer geld werd de Privacycommissie, voluit de 'Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer', opgelapt. Afgelopen februari werd een nieuwe wet van kracht die de commissie direct onder het parlement plaatst. Sindsdien valt het Comité van Toezicht direct onder de Privacycommissie.
"U zult zien dat we achterlopen met de jaarlijkse rapportage, de laatste (pdf) was van 2001 en is eigenlijk een litanie van klachten en tekortkomingen. Gelukkig heeft het parlement ons hierin gekend", aldus de beleidsmedewerker. Een nieuw jaarverslag zal binnen afzienbare tijd gepubliceerd worden.
Waarom niet in Nederland?
Zuurmond: "Ik was secretaris van de commissie die het rapport Een kwestie van uitvoering maakte. Het is wel prettig om te zien dat het rapport niet in een lade is verdwenen. Er zijn tal van projecten waarbij expliciet naar het rapport verwezen wordt. Burgerpin is zo'n project bijvoorbeeld."
Volgens Zuurmond gaan de ontwikkelingen langzaam, maar zullen voor verschillende sectoren dergelijke kruispuntbanken ook in Nederland komen. De wet moet daarvoor op een paar punten aangepast worden: nu is het zo dat je dingen over de bijstand wel aan papier mag vragen, maar niet aan een computer. En tja, dat veranderen vinden we maar lastig", zo besluit Zuurmond.
Volgens de gegevens van de instelling zelf heeft het project geleid tot de afschaffing van ongeveer 50 formulieren en tot de versimpeling van 27 formulieren. Zuurmond zegt dat de administratieve besparing rond de twee miljard euro ligt.
Links
[Ambroos Wiegers, 11 december 2003]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie75/artikel3.php on line 127
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie75/artikel3.php on line 127
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie75/artikel3.php on line 127