Volgens Bart Schermer leiden de nieuwe opsporingstechnieken met agents in databestanden ertoe dat er een nieuw juridisch kader nodig is. Probleem daarbij is volgens hem dat er 'geen duidelijk punt op een schaal is waarvan we kunnen zeggen dat het een minimum niveau aan privacy en vrijheid is." Schermer komt met een aantal mechanismen voor verbetering, waaronder meer bewustzijn voor de gevolgen van elektronische surveillance voor de individuele vrijheid, maar ook het implementeren van wetten en regels in de technologie zelf: 'privacy enhancing technologies en 'privacy by design'.
Ook moeten burgers inzage hebben in de surveillance praktijken van de overheid, want de verhouding tussen overheid en burger is nu uit balans. Schermer wil dat de burger meer middelen krijgt om te controleren welke gegevens worden opgeslagen en hoe ze worden gebruikt. Kortom: recht op toezicht op de overheid.
Marten den Uyl, directeur van Sentient, dat dataminingsoftware aan opsporingsdiensten levert, zegt geen idee te hebben of opsporingsambtenaren misbruik van zijn gereedschap maken. "Dat weet ik niet. Ik heb de indruk dat men er gewetensvol mee omgaat. Ik draag instrumenten aan, maar het is niet aan mij te toetsen of ze gebruikt worden volgens de regels." Het is een kwestie van goed vertrouwen.
Zo gebruikt de FIOD/ECD de software van Den Uyls bedrijf om het web automatisch af te speuren naar dubieuze internethandel. De rechercheur voert trefwoorden in en de robot graast het web af en komt met verdachte advertentiepagina's terug en verzamelt ook zoveel mogelijk persoonsgegevens van de betrokken personen bij de handel. Daarnaast verkoopt Den Uyl ook software om bij cameratoezicht gezichten te herkennen op basis van signalementen. Ook kan het emoties en stemmingen detecteren. Den Uyl gelooft in datamining en kunstmatige intelligentie om criminaliteit te voorspellen als een soort 'straatroofbericht per gebied per dag', net als het weerbericht.
Na het verhaal van Den Uyl noemde D66-leider Alexander Pechtold de overheid 'Rupsje Nooitgenoeg' omdat het alleen maar meer gegevens wil verzamelen, terwijl die verzameldrift niet wordt onderbouwd. Het ontbreekt volgens Pechtold aan evaluaties naar het effect van allerlei maatregelen. Die er alleen zijn gekomen door de dreiging van terrorisme na de aanslagen van 11 september 2001 weigert Pechtold te geloven. "Veel wetten waren toen al ingevoerd of lagen al klaar."
Inderdaad was al vóór 9/11 de houding ten opzichte van privacy in Nederland aan het veranderen. Uit een onderzoek naar de privacybeleving van burgers begin 2001 door onderzoekers Bert-Jaap Koops en Anton Vedder bleek al dat de grote meerderheid van de bevolking criminaliteitsbestrijding belangrijker acht dan privacybescherming. Zeventig procent vond de inzet afluister- en andere privacyschendende middelen geoorloofd bij misdrijven, en de helft bij lichte vergrijpen. Vooral tegen het koppelen van gegevens en plaatsen van camera's hadden de ondervraagden weinig bezwaren. Koops destijds in een interview met Netkwesties: "Het effectiviteit en het bereik van opsporingsactiviteiten lijken weinig uit te maken voor de acceptatiegraad. Burgers vinden het kennelijk minder van belang of een opsporingshandeling effectief is of niet, of dat heel veel mensen betrokken raken bij zo'n handeling in plaats van heel weinig mensen." De publieke opinie was al voor '11 september' klaar voor de maatregelen die er zijn gekomen.
Effect terreurmaatregelen vaag
Volgens Pechtold wordt door sommige partijen ten onrechte de tegenstelling privacy-veiligheid gebruikt. Veel maatregelen blijken in de praktijk voor hele andere toepassingen te worden ingezet dan bij de aanname werd gedacht, zegt de D66-leider. De identificatieplicht is volgens hem geen preventief middel tegen terroristen geworden, maar een boetegenerator. Zo kan de bewaarplicht verkeersgegevens leiden tot het gebruik van gegevens voor diefstallen. "Het kabinet kiest daar voor een lange termijn van 18 maanden, terwijl uit onderzoek van het College Bescherming Persoonsgegevens en de Erasmus Universiteit is gebleken dat een kortere bewaarplicht beter is. Een gedegen onderbouwing bij het kabinet ontbreekt weer."
Dat geldt volgens Pechtold ook voor een hele reeks beleidsinitiatieven: PNR, voor de uitwisseling van passagiersgegevens met Amerika; SWIFT, waarbij de CIA inzicht kreeg in onze banktransacties; ATS, over het doorgeven van alle informatie voor opsporingsdiensten; SAFEE, camera en microfoons om verdacht gedrag te detecteren in vliegtuigen; OPTEC, rfid-tags aan verdachte bagage. "Van zo'n lijst schrik je al en wie weet wat er nog meer komt", aldus Pechtold.
Dat de politie privacybescherming niet nodig vindt, is ernstig, meent de D66-leider. We zijn bezig verworvenheden op het spel te zetten. We moeten beter regelen wie er in al die systemen mag, hoe de controle is geregeld en het eisen van bescherming van persoonsgegevens. Politieagenten willen ook in loggen op de database-entries van bekende personen. Zoals gebeurde in het geval van Robin van Persie, toen tweehonderd agenten nadat Van Persie verdachte was onrechtmatig inlogden op zijn bestand." Hij hoopt op een systeem waarbij mensen op een betere manier zelf kunnen opvragen wat er over hen bekend is. "Net zoals je bij de BKR kan opvragen of je daar geregistreerd staat als wanbetaler, moet je ook bij veiligheidsdiensten kunnen vragen wat ze van je bijhouden."
Een ander probleem is volgens Pechtold dat de definitie van terrorisme ook wordt opgerekt naar zaken als dierenactivisme. "Dat is een glijdende schaal." Geen enkele maatregel heeft iets tegen terrorisme gedaan en er is geen evaluatie geweest, zegt hij: "Er is geen meerderheid voor in de Kamer maar ik zal het blijven roepen. De discussie moet harder worden wil er nog iets veranderen. We hebben helaas een schandaal nodig om dat debat aan het rollen te krijgen, of meer bewustzijn via de kunst."
Hij kwam zelf met een voorbeeld uit de praktijk: "Als je je telefoontje aanzet, ben je je niet bewust dat je traceerbaar en peilbaar bent en dat ze dat mogen doen. En dan nog zoiets: mijn moeder werd bij grenscontrole in Amerika vragen gesteld en ze spreekt slecht Engels. Ze kreeg meteen vier sterren aangemerkt als verdacht persoon. Daardoor kon ze later op de dag bij het hotel haar creditcard niet meer gebruiken."
Zijn Kamermotie voor een parlementair onderzoek naar het effect van de zogenaamde anti-terrorismemaatregelen werd vorig jaar afgewezen, maar Pechtold gaat hem elk jaar weer indienen. De Jonge Democraten, de D66-jongerenafdeling, voert zelfs actie met folders met de tekst 'Als de privacy vergaat' (PDF-bestand).
