Daarmee liep de Raad vooruit op haar uitspraak of het AD met de publicatie van dit filmpje buiten haar boekje ging. Dat ging ze waarschijnlijk niet, te meer daar het AD een uitgebreide afweging had gemaakt in hoeverre de publicatie maatschappelijk relevant en verantwoord was. "We wilden laten zien dat zinloos geweld niet alleen 's nachts om twee uur in Amsterdam voorkomt, maar ook op klaarlichte dag in een achtertuin."
Volgens raadslid Bas de Gaaij Fortman ging het hier echter niet om zinloos geweld - "een twijfelachtige term overigens" - maar om een "...ordinaire burenruzie en die bestaan als sinds Kaïn en Abel". Maar het AD kon tenminste aantonen een zorgvuldige afweging te hebben gemaakt tussen al dan niet plaatsen. De redactie was overigens zelf ook bedreigd vanwege de publicatie, onder meer met de aantijging: "Ik zal nooit meer remmen voor journalisten."
Het AD had ook meegewogen dat noch het neersteken noch het sterven van Pascal Triep in beeld kwam. De krant kent grenzen via 'interne richtlijnen'. Zo plaatst ze, bijvoorbeeld, op AD.nl geen filmpjes van en links naar onthoofdingen in Irak.
Archieffunctie versus privacy
De tweede klacht, het laten staan van het filmpje, verdedigde het AD met een beroep op de archieffunctie. Die is heden ten dage digitaal. Alle materiaal blijft online beschikbaar, eventueel met een rectificatie. Zo was ingeval van het 'wasvrouwtje' in het filmpje in eerste instantie in reacties op AD.nl geroepen dat ze onverschillig was, later pakte de AD-redactie dit op met de mededeling dat ze niets gezien had van het geweld en de gevolgen. (Ruzies zijn in dit decor kennelijk dagelijkse kost.)
Advocaat Olaf Trojan van Simmons & Simmons bracht mondeling nog een boeiende stelling op tafel: naarmate de tijd verstrijkt neemt het privacybelang van de publicatie af. Dar bracht de advocaat van de klagers het tegendeel in naar voren: een (ex-)verdachte moet weer 'op de been' komen in de maatschappij, terwijl het maatschappelijk belang van het publiceren van de film afneemt.
Dat zou impliceren dat de archieffunctie van internet een persoon steeds zwaarder en onbillijker gaat belasten. Wat ook het geval kan zijn, gezien het 'googelen' op persoonsnamen tenzij elke herkenbaarheid afwezig is of vervaagt. De Raad voor de Journalistiek kon daar niet diep op ingaan in de hoorzitting, maar stelde wel met het AD vast dat digitaal archiveren van online publicaties onontkoombaar is. En steeds wanneer de zaak weer in de publiciteit komt, ligt een link naar de film voor de hand.
Dood wensen
Daarop spitste deze zaak zich uiteindelijk nog het meest toe op de derde klacht: de reacties onder het artikel. Te meer daar het modereren en de criteria van het AD nogal wat vragen opriepen bij de raad. Wel had het AD zondermeer de postings met namen van de verdachte familie verwijderd. (Die is volgens hun advocaat inmiddels verhuisd, net als de moeder van het slachtoffer.) Dat gebeurt conform de regels voor het forum.
Dus resteerden de verwensingen aan het adres van de daders. Wat mag er wel en wat mag er niet? Enkele jaren terug zette GeenStijl hier de toon met zelf gebezigde termen als 'ga eens lekker dood' en 'nekschot' voor personen die je dan vroeger netjes 'persona non-grata' noemde.
Moderne tijden en stijlen; men dient te begrijpen dat de redactie van GeenStijl geen executie of volksgericht voorstaat. De vraag is of iedereen dit begrijpt en wil begrijpen, en in hoeverre GeenStijl het eigen rechter spelen (bewust) stimuleert om aan invloed te winnen.
Het AD hanteert andere normen waar het gaat om het dood wensen van personen door 'reaguurders' bij de artikelen. De specificatie van deze normen gisteren waren in elk geval zo specifiek dat de nodige fronsen zichtbaar werden bij de raadsleden. Volgens advocaat Trojan legt het AD de grens zo ongeveer bij de uitvoerbaarheid van de doodsbedreiging:
"Van mij mogen ze allemaal hangen" kan door de beugel, want de reaguurder bezigt geen directe bedreiging. "Hamas, alle joden aan het gas" is volgens de advocaat nu wel geaccepteerd taalgebruik. Daarbij speelt volgens hem een rol dat deze bedreiging moeilijk uitvoerbaar is. "Want de personen die dit uiten hebben ook geen gaskamer."
De oren van raadslid Ciska Dresselhuys (bouwjaar 1943) klapperden bijna zichtbaar. Want daarop zei dertiger Trojan dat het AD nog recent reacties onder het dakmoordfilmpje had verwijderd als "ze moeten ze helemaal leksteken en langzaam laten leegbloeden" en "afknallen die zaak, en de advocaat ook".
Want immers, afknallen en overhoop steken zijn dreigingen die ten uitvoer gebracht kunnen worden, anders dan 'aan het gas'. En zo voegde Trojan er tot verbazing nog aan toe: "Soms is er ook een commerciële afweging. Je moet je ook afvragen of je publiek of een adverteerder dit wel wil lezen." [In een reactie ontkent de AD-redactie dat: "Wij staan in reacties geen reclame toe, verder speelt commercie geen enkele rol in het modereerbeleid."]
Stoelriemen vast
Volgens hoofdredacteur Dick van der Meer (een eerder vraaggesprekje staat online) vormt de reactiemogelijkheid voor de AD-bezoekers een 'drukventiel': ze moeten hun emoties kwijt. De context van de uiting is belangrijk, want op het web gaat het er verbaal heftig aan toe. Dat behoor je te vatten als bezoeker en als redactie.
Het is belangrijk dat AD.nl zo'n plek biedt. Ze filtert zowel automatisch als handmatig, een arbeidsintensieve klus. De 'ondergrens' van de filtering ('censuur'?) is de vraag of de uiting strafrechterlijk toelaatbaar is. Voorts zijn er externe, en dan nog aparte interne regels. Raadslid Cees Buijs wilde weten waarom interne regels dan niet openbaar zijn, maar die zijn volgens het AD bedoeld voor het modereren.
Bart van Oortmerssen, die internet leidt vanuit de AD-hoofdredactie: "We gaan bij afwegingen niet uit van de mores van de faculteit voor Ethiek, maar van de haven van Rotterdam. Het doel is zo open mogelijk te zijn voor ons publiek."
Dat is het principe dat soms zwaar valt bij de internetredactie van het AD: "Neem de rellen met de Marokkanen in Tilburg deze week. Dan weten we al vóór we aan het werk gaan: dat wordt weer stoelriemen vast vandaag."
Maar de 'dagelijkse lawine' aan reacties - volgens de advocaat 3.000 per week, volgens de redacteuren 3.000 per dag - staat nauwgezette beoordeling niet toe: "We doen dat zo goed en zo kwaad als het kan."
De term 'erdoorheen glippen' viel enige malen. Nog enkele dagen vóór de zitting waren onder het filmpje enkele reacties verwijderd, die de klagende partij in de pleitnota noemde. Dresselhuys: "Dus u verwijdert pas als er een klacht is?"
Dat niet, maar klachten zetten wel aan tot een extra afweging bij het AD en andere websites. Dat heet in juridisch verankerde internettermen 'notice and take down', een belangrijk begrip dat de Raad voor de Journalistiek nog onbekend is; de plicht om te reageren op een melding van mogelijke wetsovertreding.
In deze is er ook een generatieverschil: een raad van (bijna) 60-plussers van wie drie van de vijf nog calvinistisch grootgebracht, die graag de 'nieuwe media' ook zou willen bestrijken; en zonder dat te verhullen worstelt met de grenzen van haar werkterrein en met inhoudelijke criteria.
Daar treden fricties aan het licht, al is het maar in de opvatting over fatsoen en respect. Zo was de raad zichtbaar aangedaan door de open brief van GeenStijl, ook al is die waarschijnlijk sneller getikt dan de raadsleden lezen. De Gaaij Fortman (1937) noemde de brief maar snel 'onzakelijk'. Reaguurdersjargon is hem vreemd. Het fijnzinnige gevoel voor humor van raadsvoorzitter Ton Herstel - ex-rechter en ex-NCRV - strookt niet met de grove humor die internet soms domineert.
Herstel zei ook dat zijn raad voor het formuleren van een uitspraak in deze zaak waarschijnlijk meer tijd zal uittrekken dan de vier tot zes weken die ze normaliter neemt. De raad schiet niet uit de heup zoals reaguurders, maar overweegt met traagheid van het besef dat de uitspraak lang kan nagalmen; voor wie ze zal erkennen althans.
