Internetcensuur: van Wit-Russische blokkade tot pseudo-Knevel
Geen beter moment denkbaar dan een symposium over meningsuiting op internet dan afgelopen week: Google maakte bekend Chinese zoekresultaten te censureren en de Nederlandse maker van een satiresite kreeg duizend euro boete. In de Melkweg spraken Wit-Russische en Iraanse internetactivisten en Nederlandse jongeren over 'dissen' of 'herschrijven in kaktaal'.
Het was alsof de duivel ermee speelde: in de dagen voorafgaand aan het Xs4all-minifestival over de vrijheid van meningsuiting op internet doken er twee opvallende nieuwtjes over het onderwerp op, zowel internationaal als in eigen land. Google besloot om zijn zoekresultaten in China te censureren op verzoek van de communistische partij. En een rechter in Amsterdam veroordeelde de maker van een satirische website tot duizend euro boete wegens opzettelijke belediging van joden en homo's.
Het nieuws over Google.cn zorgde wereldwijd voor beroering. Google blokkeert onder meer zoekresultaten over de onafhankelijkheid van Taiwan. Tibetaanse demonstranten stonden voor het GooglePlex in Mountain View met protestslogans als Google, don't be evil en met hun polsen vastgebonden aan keyboards om maar aan te geven: zelfs het ooit sympathieke Google was nu gezwicht voor het Chinese overheidstoezicht op het web.
Juist over het onderwerp 'internetcensuur' zou een paar dagen later gesproken worden tijdens een tweedaags minifestival in de Melkweg georganiseerd door provider Xs4all. Ook daar lieten Tibet-demonstranten van zich horen. De Nederlandse Tibet Support Group stuurde donderdags een mail naar Xs4all en kon nog net op tijd het woord nemen tijdens de bijeenkomst in de Melkweg.
"Google is medeplichtig aan de overheidscensuur in China. Dat heeft gevolgen voor de Tibetaanse bevolking. Dankzij Google, een multinational uit Amerika, kunnen ze geen zoektermen als Daila Lama intypen. De zoekresultaten worden verwijderd. Zo blijven Tibetanen onwetend over hun eigen geschiedenis, terwijl jonge Tibetanen daar juist erg naar op zoek zijn. Dat is niet de enige vorm van internetcensuur in China natuurlijk. In internetcafés wordt alles wat iemand doet op internet bijgehouden," sprak activiste Karin Weber.
Hoogleraar informatierecht Egbert Dommering had al een lezing over het thema voorbereid en kon nu gemakkelijk inspringen op het laatste Google-nieuws (zie elders in deze uitgave).
'Godsdienstoorlog gaande'
Google is verre van het enige Amerikaanse internetbedrijf dat in een poging geld te verdienen aan de enorme grote groep Chinese internetters. Microsoft en Yahoo volgden eerder dezelfde weg. Yahoo werkte zelfs vorig jaar nog mee aan de arrestatie van een Chinese journalist. Ook anderhalve week geleden werd er weer een Chinees gearresteerd voor wat hij op internet had geschreven. De gearresteerde schreef voor kritische nieuwssites als Boxun News en Epoch Times.
In tegenstelling tot Microsoft en Yahoo besloot Google geen communicatiediensten, zoals weblogs en e-mail, in China aan te bieden. "Google's maildienst Gmail wordt ook niet geleverd aan de Tibetaanse bevolking en dat is een gemis," aldus Weber.
De recente VN-top in Tunis bracht ook geen einde aan controle op internet door de Amerikaanse overheid. Maar ook in Europa is er internetcensuur: een Franse verbood Franse toegang tot Yahoo-pagina's met verkoop van nazispullen na een rechtszaak aangespannen door een joodse belangenorganisatie. Minister Donner blokkeert twee 'haatzaaiende zenders'. Eigenlijk een godsdienstoorlog, zegt Dommering.
Wit-Russen bang
Maar ook zonder godsdiensten is er binnen Europa internetcensuur. In Wit-Rusland, de enig overgebleven dictatuur in Oost-Europa, wil president Loekasjenko onwelgevallige schrijfsels van internet weren. "Na bezoek aan China zou Loekasjenko zelfs hebben verklaard dat hij net zo'n firewall als China wil kopen en het internetverkeer in zijn land via China wil laten verlopen," vertelde de Wit-Russische internetactivist Alexander tijdens het Xs4all-congres.
Volgens Alexander, maker van tv-programma's voor kinderen, zit het met de internettoegang wel goed in zijn land. "Er zijn 2,1 miljoen internetgebruikers en de regering werkt ook aan de opbouw van een HiTech Park voor de Wit-Rusische it-industrie, een soort Silicon Valley, dat is allemaal in orde. Er zijn wel meerdere providers, maar die zijn allemaal weer aangesloten op het staatstelecombedrijf."
Daarmee zijn rond de verkiezingen de websites van onafhankelijke kranten afgesloten binnen Wit-Rusland. "De dag na de verkiezingen, die Loekasjenko - wat een verrassing - weer had gewonnen waren alles sites weer op te vragen. Het is dus mogelijk op elk moment sites ontoegankelijk te maken. En dat doet onze president ook," vertelde Alexander. Zo zijn Russische websites over homoseksualiteit ook geblokkeerd
De Wit-Russen machthebbers zijn bang voor kritiek op internet. Als voorbeeld liet Alexander een animatiefilmpje zien waarin de president en zijn vazallen worden gescand door buitenaardse wezen: die detecteren allerlei geestelijke afwijkingen. De maker van de gelikte animatie kreeg al snel bezoek van de geheime dienst, vertelt Alexander.
"Er hangt een gevangenisstraf van vijf jaar boven zijn hoofd. Hij en zit nu ondergedoken in de Oekraïne. Maar verder is Wit-Rusland een prachtig land om op bezoek te gaan. Je kunt er gewoon over straat lopen en gewoon internet op, zolang je maar geen afwijkende politieke ideeën hebt. Want dan komt de KGB op bezoek."
Soms is hij zelf ook bang, vertelde Alexander. "Ik kan voor deelname aan deze bijeenkomst ook vijf jaar celstraf krijgen omdat ik de wet voor informatieveiligheid schend door hier zo over de president te praten."
Iraanse webloggers
In Iran is de situatie zo mogelijk nog erger, vertelde activiste Nina, die het land jaren geleden ontvluchtte omdat haar ouders een verboden tak van de islam aanhingen. Iran blokkeert aan de lopende band websites en sluit internetcriticasters op. Vorige week werd de website van de Perzische BBC gefilterd in diverse grote steden. Ook populaire websites als Blogger, Blogspot en Flickr worden her en der geblokkeerd. Desondanks slagen de Iraniërs erin om hun boodschap via meer dan honderdduizend actieve weblogs te verspreiden.
Nina: "Gelukkig zijn er talloze Iraanse techneuten in het buitenland die continu werken aan oplossingen waarmee we de filters kunnen omzeilen. Iraniërs gebruiken internet enorm veel om te communiceren met de buitenwereld. Het aantal Iraanse weblogs is enorm. De meerderheid van de webloggers zijn jonge jongens. Zij gebruiken allerlei trucjes om niet makkelijk herkend te worden op internet. Tijdens een chat of forumdiscussie wisselen ze om de paar minuten van schuilnaam en zelfs van provider om maar niet op te vallen."
Volgens Nina is dat nodig want nog altijd houdt de Iraanse overheid in de gaten wie wat op internet schrijft: "Ook een discussiebijeenkomst als deze is in Iran gewoon verboden." Ze gelooft nog niet dat de toenemende internetcommunicatie op zichzelf een verandering in haar land teweeg kan brengen: "Internet is slechts een communicatiemiddel. Het is niet de optimale manier om echte veranderingen tot stand te brengen."
Jongeren: overheid censureert
Zelfs in West-Europa zijn internetters er niet helemaal zeker van dat de overheid toch geen censuur toepast. In de aanloop naar het Xs4all-festival vulden enkele honderden jongeren een enquête van onderzoeksbureau Qrius in op de site JijMagHetZeggen.nl. De uitkomsten zijn, hoewel niet helemaal representatief, toch opmerkelijk. Maar liefst dertig procent van de Nederlandse jongeren denkt dat de overheid internet censureert en nog eens 35 procent twijfelt hierover. "Deze resultaten geven alleen een indicatie," zei Qrius-directeur Paul Sikkema.
Een kwart van de jongeren vond dat ook terroristen onbeperkte uitingsvrijheid hebben , nog eens achttien procent is 'neutraal' hierover. Tegelijkertijd vindt een groot deel van de jongeren niet dat je zomaar iemand mag beledigen online: 28 procent vindt het beledigen van mensen op internet evenwel geen enkel probleem. Op de stelling 'op internet zeg ik sneller wat ik echt denk' antwoordde 56 procent met 'ja'. 71 procent vindt het belangrijk om anoniem je mening te kunnen geven op internet en 74 procent van de jongeren gebruikt een schuilnaam.
Op de vraag wie de aangewezen partijen zijn om op internet in te grijpen antwoorden de jongeren: zichzelf, de moderator of de rechter. Meer dan driekwart vindt dat elk forum een moderator zou moeten hebben. Maar de politie, de provider en de regering moeten zich wat de jongeren betreft niet met de inhoud van internet bemoeien. Van de jongeren vindt 71 procent dat je onder het mom van een column alles maar mag roepen.
Satire-site veroordeeld
Maar wat een column genoemd kan worden, is op internet niet altijd even duidelijk. Dat bleek bijvoorbeeld toen de Amsterdamse rechter op 25 januari Matthijs D., de maker van de satirische website Het Periodiek Internetsysteem, veroordeelde tot een boete van duizend euro wegens het opzettelijk beledigen van joden en homo's. D. schreef al meer dan drie jaar columns onder de naam Pseudo Knevel, waarin hij zich voordeed als een zeer strenge christen.
In zijn zwaar aangezette en overdreven teksten haalt D. aan de lopende band pittige Bijbelteksten aan die hij in verband brengt met de actualiteit, onder koppen als "God straft New Orleans" en "God straft Londen". Homo's zijn 'poepeters', waar volgens dit sujet sociaal-wetenschappelijk bewijs voorhanden is.
Over goede smaakt valt te twisten, maar de rechter vond de volgende passages uiteindelijk toch strafbaar:
* "Homo's definiëren wij zodoende niet alleen als die mensen met de homoseksuele geaardheid die wij de vunzige flikkers noemen, maar als alle zgn. 'sodomieten' waartoe ook vele heteroseksuelen behoren."
* "Daarom worden Joden-jongetjes slechts abusievelijk besneden en hoeven de homo's niet meer onherroepelijk ter dood gebracht te worden indien ze op onreine wijze bij elkaar liggen, maar het mag wel."
* "Daarom is de doodstraf voor een homofiel in mijn ogen nog een te milde straf"
* "Ja, ook vandaag nog gedragen de Joden zich dus als beesten, vrienden"
Die moeten allemaal in de satirische context van de site gezien worden, vond D's advocaat, Martijn Zwennes van Spuistraat 10 Advocaten, voortgekomen uit het Bureau Rechtshulp. "De site komt een beetje puberaal over," omschrijft hij de site van zijn cliënt. Alle teksten op de site zijn humoristisch bedoeld en niet serieus te nemen, aldus Zwennes. Maar het Meldpunt Discriminatie Internet kon er de grap niet van inzien. Na enkele tientallen meldingen deed het MDI in maart 2005 aangifte tegen D.
"De rechter heeft met dit vonnis een duidelijke grens aangegeven en heeft aangetoond dat het internet geen vrijplaats is voor het doen van discriminerende uitingen," aldus het MDI op haar site. Volgens Martijn Zwennes zijn de meldingen alleen afkomstig uit homokringen. "Joden of christenen hebben geen aangifte gedaan," aldus de advocaat.
Geen respectabele doelen
Is het echt satire? De websitebezoeker laat M.D. in zijn FAQ het liefst in het ongewisse. "Als u deze site als een parodie typeert of beschouwt, beschouwen wij dat als uw goed recht. Als u van mening bent dat de site geen parodie is, dan komt dat omdat de ware Boodschap van het Evangelie dezer dagen niet meer verkondigd wordt." Per e-mail licht M.D. toe: "Ik wil ook niet de parodie verpesten door levensgroot DIT IS NIET ECHT op iedere pagina te plaatsen... (Maar) Je moet me geloven als ik zeg dat ik beslist niemand haat -- of wil beledigen zoals de rechter vindt."
Toch vond de rechter dat niet voldoende. Uit het vonnis: "Verdachte heeft weliswaar aangeven dat hij niemand heeft willen beledigen en dat zijn uitlatingen slechts satirisch en humoristisch zijn bedoeld. Wat hiervan ook zij, gebleken is dat meerdere groepen onnodig zijn gekwetst en beledigd door verdachtes uitlatingen."
Volgens de rechter biedt internet een 'uitstekend en gemakkelijk medium om van de vrijheid van meningsuiting gebruik te maken'. "Keerzijde van dit medium is dat eenieder ongehinderd teksten openbaar kan maken waardoor anderen onnodig gekwetst en gegriefd worden, terwijl met dergelijke uitlatingen geen te respecteren doelen worden gediend. Overschrijding van de grenzen van het aanvaardbare dient dan ook te worden bestraft."
'Vrijheid van godsdienst voor nep-Knevel'
M.D. zelf per e-mail: "De uitspraak dat de mening van de fictieve (voorganger van de) internetgemeente ook mijn mening zou zijn, is niet waar. Waarom een verwijzing naar de in de jurisprudentie bestaande 'literaire exceptie' mij dan niet baten kan, is mij volkomen onduidelijk. Daarom ga ik waarschijnlijk in hoger beroep."
Voor dat hoger beroep heeft advocaat Zwennes al een opmerkelijke tactiek bedacht: hij wil zich gaan beroepen op de 'vrijheid van godsdienst' van de fictieve Andries Knevel. "Net als in romans moeten de schrijfsels van de pseudo-Knevel gezien worden als een literair personage. Dit personage is fundamentalistisch christen. In zijn positie zijn deze uitspraken over joden en homo's normaal, omdat zijn personage dat nu eenmaal zo vindt. Het is niets meer of minder dan dat. Schrijvers als W.F. Hermans of Gerard Reve hebben daar eerder zaken mee gewonnen."
Volgens Zwennes is het onrechtvaardig dat imams worden vrijgesproken als ze nare dingen over homo's roepen met een beroep op hun geloof. "De vrijheid van geloof is immers in de grondwet even belangrijk is als de vrijheid van godsdienst. Maar mijn cliënt hangt geen geloof aan en mag dat dus niet. Maar de pseudo-Knevel heeft die vrijheid van godsdienst dan toch ook?"
M.D. werd overigens wel vrijgesproken van het zich beledigend uitlaten over de ex-prostituee Karina Schaapman door haar onder andere 'een hoer' te noemen. Ook werd hij vrijgesproken van de aanklacht 'aanzetten tot haat tegen homoseksuelen'. De passage "Wij haten homo's precies zoals ook God ze haat' kon volgens de rechter door de beugel. "Voor de gemiddelde bezoeker van de site moet het duidelijk zijn dat deze site satirisch bedoeld is en dat de bedoelde gemeente een fictieve is," aldus de rechter. "'Wij' dient dan ook opgevat te worden als 'ik', alleen verdachte."
Vechten met woorden
Vergeleken met wat er elders op internet aan grove taal wordt gebruikt, valt Het Periodiek Internetsysteem relatief mee. Neem bijvoorbeeld een rapgroep als DHC, die eerder werd opgepakt wegens het bedreigen van Ayaan Hirshi Ali. Ook verspreidde DHC vorig jaar, nog te downloaden via P2P-netwerken, een internetrap waarin ze riepen dat rapper Ali B. een kogel door het hoofd moest krijgen en dat zijn geslachtsdeel afgehakt moest worden.
DHC deed niet mee tijdens de discussie in De Melkweg over 'dissen', vechten met woorden. Wel een andere rapgroep: The Opposites. Dat bleken lieverdjes. "Er is geen grens van wat je kan rappen, als het maar bij woorden blijft. Als mijn maat zegt dat hij zijn moeder wil vermoorden en zijn vrouw verkrachten dan meent hij dat natuurlijk niet echt. Sommige nummers zijn heel grof maar worden wel met humor gebracht. Zo heb ik een nummer over dat ik mijn hele oude school overhoop knal. Hoe bedenk je zoiets? Dat zijn frustraties denk ik. Dat komt maar gewoon boven. Ik dacht niet: kan ik dit nummer wel op de website zetten?," aldus een van The Opposites.
Ook hoofdredacteur Jan Hoek van Spunk.nl en Karim Azaouagh van Maroc.nl vinden dat bijna alles gezegd moet kunnen worden op internet, zeiden ze in een discussie tijdens het festival. Azaouagh: "Persoonlijke aanvallen tolereren we niet, maar wel aanvallen op publieke figuren. Je mag wel een plaatje van Balkenende photoshoppen, maar niet aan de haal gaan met een fotootje van iemand op MSN."
Hoek vertelde over de fysieke bedreigingen aan het adres van Spunk-columniste Hasna na een column over Arabische Marokkanen en Berbers, die er bij de laatste groep erg slecht inging. Ze werd zodanig bedreigd dat ze besloot te stoppen met het schrijven voor Spunk.nl.
"Onder anderen Maroc.nl-bezoekers hebben uit haar artikel alleen wat citaten gehaald, terwijl ze het hele stuk hadden moeten lezen. Ze lezen alleen een passage als 'daarom zijn arabieren beter dan berbers'. Op zo'n forum kan je de context niet goed beoordelen. Je ziet vaak allemaal mensen die allemaal al hetzelfde denken en die overal informatie vandaan proberen te halen die slechts hun eigen mening versterkt. Dat is een golfbeweging die door internet kan ontstaan," aldus Hoek. Hasna begon overigens juist deze week weer met het schrijven voor Spunk.nl.
Kaktaal en verruwing
Waar de grenzen liggen op webfora blijft lastig. Een groot probleem voor Azaouagh is dat een site als Maroc.nl zo'n 1500 berichten per dag binnenkrijgt. "We hebben filtersoftware die alle berichten met bijvoorbeeld het woord joden eruit kan halen. Die bekijken we apart. Daar ontkom je niet aan. Je kan wel gaan roepen dat er absolute vrijheid van meningsuiting moet zijn, maar je gaat dan toch grenzen over. En we moeten voorkomen dat er weer zo'n journalist alleen met een paar scherpe uitspraken Maroc.nl in een hoek zet," aldus Azaouagh.
Volgens de man van Maroc.nl herschrijven moderatoren soms ook wel zinnen in bijdragen van anderen. "Als we hele berichten eraf halen worden we overspoeld met mailtjes. Met het verwijderen haal je het idee niet uit het hoofd van de schrijver."
Het probleem is volgens Azaouagh ook dat niet zo slimme mensen hun mening botter formuleren. "Maar als je precies hetzelfde in een soort kaktaal opschrijft, dan kan je er juridisch niks tegen beginnen. Dus soms herschrijven we een zin een beetje zodat we niet gepakt kunnen worden."
Het minder grof formuleren is tenminste één klein stapje in de goede richting, vond de zaal. Want de cultuur op internet dat het taalgebruik steeds ruwer en harder moet kan op zichzelf gevaarlijk zijn, zo vertelde een ex-Joegoslaaf in het publiek. "Bij ons zag je dat groepen steeds grover over elkaar gingen praten. Slovenen waren dieven, Kroaten konijnen, Serviërs fascisten, enzovoort. De mensen werden daardoor steeds gekker. Als de vrijheid onbeperkt is, zoals op internet, dan wordt iedereen steeds maar radicaler. Dan ontstaat er uiteindelijk een keihard racisme."
En ook: "Als ik nu zie hoe onvoorzichtig er in Nederland wordt omgegaan met etnische spanningen dan zou ik willen dat mensen eens drie keer nadenken voordat ze iets roepen over een hele groep. Beschaving is maar een dun laagje. In Joegoslavië heb ik zien gebeuren dat het binnen een paar jaar volledig uit de hand kan lopen."
[Tonie van Ringelestijn, 3 februari 2006]
|
