Enkele weken geleden maakte het ministerie van Justitie de instelling van een privacy-helpdesk bekend. Wie dacht daar terecht te kunnen met vragen over hoe zijn of haar privacy is beschermd, vergist zich. De helpdesk is bedoeld voor politie en justitie, en ook voor scholen, gemeenten, jeugdzorginstellingen, leerplichtambtenaren, de GGD en andere instellingen die om de een of andere reden privacygevoelige informatie met elkaar zouden willen uitwisselen.
Enkele weken geleden maakte het ministerie van Justitie de instelling van een privacy-helpdesk bekend. Wie dacht daar terecht te kunnen met vragen over hoe zijn of haar privacy is beschermd, vergist zich. De helpdesk is bedoeld voor politie en justitie, en ook voor scholen, gemeenten, jeugdzorginstellingen, leerplichtambtenaren, de GGD en andere instellingen die om de een of andere reden privacygevoelige informatie met elkaar zouden willen uitwisselen.
De helpdesk beantwoordt vragen over wat binnen de huidige wet- en regelgeving mogelijk is, registreert knelpunten, en bekijkt of aanvullende regelgeving mogelijk en wenselijk is. Het persbericht geeft als voorbeeld de vraag of een politieagent gegevens over het spijbelgedrag van een jongere mag doorgeven aan een leerplichtambtenaar. Andere mogelijke voorbeelden zijn: mag een schooldirecteur inlichtingen over een leerling opvragen bij justitie? en: mag de directeur van een psychiatrisch ziekenhuis bij een andere instelling informatie inwinnen over een patiënt?
Kennelijk ontgaat het ministerie de ironie van de benaming 'privacy-helpdesk'. De instelling daarvan is immers gericht op het verkennen van de grenzen van de privacybescherming, zoals die onder meer is geregeld in de Wet bescherming persoonsgegevens en de Wet politieregisters. Het ministerie ziet privacy kennelijk vooral als een probleem en zoekt naar de grenzen van de bescherming daarvan. Niet voor het eerst trouwens. Uit een lange reeks een paar recente voorbeelden: de uitbreiding van de identificatieplicht, het beperkt toezicht op tapkamers, de mogelijkheid voor de politie om de gegevens van niet-verdachte burgers op te vragen bij internetproviders of banken, en de verruimde mogelijkheden voor het gebruik van politiegegevens.
Donner heeft een duidelijke volgorde aangebracht in belangen als openbare orde, staatsveiligheid en privacy. En privacy bungelt onderaan. Van een echte belangenafweging is weinig te merken. De inbreuk op de privacy van burgers wordt vaak vergoelijkt met de al te gemakkelijke stelling dat iemand die niets gedaan heeft, ook niets te verbergen heeft. Dat is niet alleen een onware, maar ook een gevaarlijke stelling. Iemand die overspel pleegt, handelt daarmee misschien moreel verwerpelijk, maar zijn handelen speelt zich niet af in een context waarmee de staat zich dient te bemoeien. Diegene heeft dus (strafrechtelijk beschouwd) niets verkeerd gedaan, maar hij heeft wel iets te verbergen. Daaruit blijkt de onwaarheid van de stelling. In de meeste gevallen zal het verzamelen van dergelijke gegevens door de staat, in welke hoedanigheid dan ook, ongerechtvaardigd zijn.
Uit een onlangs gepubliceerd onderzoek bleek dat politieagenten het als een 'secundaire arbeidsvoorwaarde' beschouwen dat zij voor privédoeleinden politiële databanken kunnen raadplegen, bijvoorbeeld voor het natrekken van de kentekengegevens van een auto. Dat is niet toegestaan, maar wordt kennelijk binnen de politie als volkomen normaal ervaren. In feite gaat het om een vorm van corruptie. Het verzamelen van persoonsgegevens, of het nu gaat om wie de burger belt, de inhoud van zijn e-mail of waar hij zijn boodschappen doet, houdt altijd een risico van misbruik in: de 'niets-te-verbergen'-stelling is dus gevaarlijk. Het risico van misbruik neemt toe naarmate politie en justitie privacybescherming meer als obstakel zien, en minder als een kernwaarde van de democratische samenleving.
Dat justitiële instanties en inlichtingendiensten bevoegdheden bezitten die de privacy van individuele burgers potentieel aantasten, is noodzakelijk om het veiligheidsbelang van de staat te dienen. Echter, net als elke andere inbreuk op een grondrecht, dient een inbreuk op het privacybelang gelegitimeerd te worden vanuit een gerechtvaardigd belang, en afgewogen te worden tegen andere belangen. Elke inbreuk moet getoetst kunnen worden: is de inbreuk proportioneel, dient zij een gerechtvaardigd doel, en is dat doel zwaarwegender dan de ernst van de inbreuk? Zo kunnen naar aanleiding van een dergelijke toetsing vraagtekens worden geplaatst bij de aanstaande uitbreiding van de legitimatieplicht. Zonder toetsing, en zonder steeds de inbreuken te bewaken en te beperken, ontstaat onherroepelijk corruptie.
Het beeld mag dan zo langzamerhand een cliché zijn geworden, maar met het introduceren van een 'privacy-helpdesk' bedient de overheid zich van taalgebruik dat in verhulling niet onderdoet voor het 'Ministerie van de Waarheid' uit Orwell's 'Nineteen Eighty-Four'. Aan de stroom van technologische mogelijkheden om het leven van burgers te controleren, is nog lang geen einde gekomen. Nu de overheid ook de wettelijke mogelijkheden uitbreidt, is het de vraag of zij het privacybelang wel op waarde schat. Van een privacy-helpdesk mag worden verwacht dat zij dat belang beschermt, niet dat zij het uitholt.
*) Laurens Mommers werkt bij Legal Intelligence te Papendrecht. Gerrit-Jan Zwenne is advocaat bij Bird & Bird te Den Haag. Zij zijn daarnaast beiden verbonden aan eLaw@Leiden, centrum voor recht in de informatiemaatschappij van de Universiteit Leiden.
[9 juli 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/column1.php on line 43
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/column1.php on line 43
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/column1.php on line 43