Providers moeten persoonsgegevens van abonnees geven aan gedupeerden van online laster, oordeelde het gerechtshof in Amsterdam recent. Voor de anonimiteit van internetters heeft dit vooralsnog weinig gevolgen, zeker niet in deze zaak: het duur verkregen adres bleek vals.
Moet een provider de persoonsgegevens van een abonnee overdragen als hij op zijn homepage iemand onheus bejegent? Op die vraag gaf het Gerechtshof in Amsterdam twee weken geleden een bevestigend antwoord in de zaak Lycos versus Pessers, na een eerder door de laatste gewonnen kort geding voor de rechtbank Haarlem. Aanleiding is een gratis website bij Lycos in Haarlem met de naam 'Stop the fraud' waarop de online postzegelhandelaar Stijn Pessers uit Tilburg voor oplichter werd uitgemaakt. De online lastercampagne, die ook per e-mail werd gevoerd, benadeelde Pessers in zijn grootschalige zegeltjeshandel via veilingsite eBay.
Naam- en adresgegevens vorderen kan al als een internetpublicatie 'onrechtmatig zou kunnen zijn', zegt het Hof in deze zaak. Oftewel: niet alleen als een webpagina overduidelijk onwettig is, ook als daar een mogelijkheid op bestaat, moet een provider een gedupeerde partij gegevens verschaffen over de maker van een site, zodat die vervolgens zelf rechterlijke stappen kan ondernemen. Tot nu toe gold dat alleen als iets 'onmiskenbaar onrechtmatig' was, waarbij meestal een gebod van een rechter-commissaris speelt.
'Lycos-Pessers' leverde daarmee interessante jurisprudentie op. Toch duurde het wel twee weken voordat het vonnis in de openbaarheid kwam. Niet via het officiële kanaal, Rechtspraak.nl, maar via de Amsterdamse advocaat Christiaan Alberdingk Thijm, die zelf niet betrokken was bij de zaak, kwam de uitspraak van het Hof naar buiten. Alberdingk Thijm plaatste hem woensdag op de weblog van zijn advocatenkantoor Solv.
"Indien deze uitspraak in stand blijft, kan hij rechthebbenden een belangrijk middel geven om persoonsgegevens van anonieme internetgebruikers bij ISPs te achterhalen," aldus de internetadvocaat. "De uitspraak gaat verder dan de controversiële handhavingsrichtlijn voor intellectuele eigendomsrechten, waar ook een zogenaamd recht op informatie in is opgenomen. Op grond van de richtlijn zal afgifte van de gegevens echter louter met een machtiging van de rechter kunnen. Het Hof lijkt dat onnodig te achten."
De conclusie van Alberdingk Thijm is hard: "Het Hof Amsterdam heeft in zijn uitspraak de vrijheid van een internetgebruiker om anoniem zijn mening te uiten, vergaand opgeheven." Dat klinkt niet misselijk, maar of de gevolgen van deze zaak wel zo ver gaan, is nog maar de vraag. De rechter stelt naast de mogelijkheid dat de informatie op de website onrechtmatig is namelijk nog andere voorwaarden voordat een provider moet overgaan tot het verstrekken van naw-gegevens.
80.000 verkopen op eBay
Daarvoor moeten we even in de zaak duiken. Pessers begint tien jaar geleden met een hobby die danig uit de hand zal lopen: het verzamelen van postzegels. Eind 1999 begint hij met het verkopen van postzegels op veilingsites zoals eBay. De online handel van Pessersstamps gaat voorspoedig. "Ik kreeg al snel door dat daar goed geld mee was te verdienen. Uiteindelijk hield ik er een tweede inkomen aan over. Ik heb er ook twee personeelsleden voor in dienst genomen. Ik heb voor 350.000 euro via internet verhandeld. In totaal heb ik bij eBay 70 tot 80 duizend transacties op mijn naam staan. Tot nu toe kreeg ik 2.900 positieve recensies, 300 neutrale en 300 negatieve."
Vorig jaar kreeg Pessers e-mails van vaste klanten die zich afvroegen 'wat er toch aan de hand was'. Daarbij stuurden ze telkens het adres Members.lycos.nl/stopthefraud/ mee. "Op die site werd ik uitgemaakt voor oplichter. Ook mailde de maker van de site mensen die boden op mijn zegels dat ze eerst naar die site moesten kijken. Het gevolg was dat de prijzen van mijn postzegels erg terugliepen. Kijk, eerst bracht een bijzondere zegel uit Nieuw-Guinea 40 tot 50 euro op, dat werd toen ineens 10 tot 15 euro. Dan is er wel wat aan de hand."
Juist dit punt - dat Pessers economische schade ondervond van de website - is voor de rechter een belangrijke voorwaarde op basis waarvan Lycos de persoonsgegevens van de abonnee achter Stop the fraud moet geven. Oftewel: Lycos had moeten zien dat met de site het belang van Pessers geschaad werd.
Ook zegt de rechtbank dat het verstrekken van persoonsgegevens alleen verplicht is als er geen andere mogelijkheden zijn om de maker van de lasterlijke site te achterhalen. In dit geval was het oordeel dat er geen andere manier was om de websitehouder te vinden.
Lycos in cassatie
Lycos gaat waarschijnlijk in beroep bij de Hoge Raad. John van Vroenhoven, directeur van Lycos Nederland in Haarlem, zegt vanuit Parijs: "Er is een grote kans dat we in cassatie gaan. Dat we de uitspraak twee weken geleden niet zelf hebben bekend gemaakt is niet om de deuren gesloten te houden. We dachten dat het vanzelf de pers zou halen, en inderdaad. Beter laat dan nooit."
Pessers verbaasde zich tijdens het proces over de houding van Lycos. "Ze vonden naw-gegevens een soort beschermd goed. Ze stellen dat providers een belangrijke rol spelen in het handelsverkeer op internet en dat dat zou worden aangetast als ze als iemand schade leidt ze naw-gegevens zouden moeten geven van hun klanten. Ik van dat fake-argumenten. Lycos maakt winst met het hosten van sites, dan moet je ook zorgen dat je geld stopt in personeel dat gegevens van klanten kan achterhalen als er iemand schade oploopt door een van de sites."
Volgens Van Vroenhoven geeft Lycos wel naw-gegevens als er gemakkelijk is vast te stellen dat de wet wordt overtreden door haar gebruikers. "Zoals bijvoorbeeld bij kinderporno. Maar tot op heden is dat niet voorgekomen. Normaal gesproken halen we een site gewoon offline als er iets onrechtmatigs op staat. Maar dit is een grensgeval. Hoe kunnen wij nu vaststellen of een beschuldiging over frauduleus handelen wel of niet klopt?"
Van Vroenhoven vindt dat deze rechtszaak wel degelijk gevolgen heeft voor andere providers. "De consequentie is dat in dit soort gevallen de provider zelf op de stoel van de rechter moet gaan zitten en moet gaan bepalen of iets wel of niet onrechtmatig zou kunnen zijn. Laster is natuurlijk een groot grijs gebied."
Dat de uitspraak van het Amsterdamse hof de anonimiteit zou beperken, of er zelfs 'een bom onder zou leggen' zoals sommige internetpublicaties schreven, is wat Pessers betreft onzin. "Wat een flauwekul zeg, dat is niet waar. Een provider moet gewoon de anonimiteit van gebruikers handhaven, tenzij iets evident onrechtmatig is en iemand daarvan schade ondervindt. Providers willen gewoon kosten besparen door geen personeel aan te hoeven nemen die zich met dit soort zaken bezig kan houden. Dat over anonimiteit interesseert ze vast geen enkele bal."
Tiscali: op zich blij
De providers zijn in ieder geval nog niet van zins om hun huidige privacybeleid soepeler te maken voor klagers over uitingen op websites van abonnees, zo blijkt uit een belronde van Netkwesties door providerland.
Volgens Wander Bruijel, woordvoerder namens Tiscali, maakt de uitspraak in de Lycos-zaak "...het verstrekken van gegevens iets gemakkelijker dan voorheen. Er moet wel voldoende aannemelijk zijn dat er door de andere partij directe schade wordt geleden. Bij Pessers was dat wel zo. En het moet van geval tot geval bekeken worden. Bovendien hoeven we van de rechter pas als er geen andere mogelijkheid is de gegevens te geven."
Hij benadrukt dat Tiscali in haar voorwaarden het recht voorbehoudt om in te grijpen als ze dat nodig vindt. "Het weghalen van sites gebeurt wel eens en het geven van naw-gegevens ook, maar alleen als het gaat om een onmiskenbare onrechtmatige daad. We bekijken het per geval."
Volgens Bruijel is Tiscali 'op zich blij' met de uitspraak. "Dit soort vonnissen zet ons wel aan het denken. We moeten meer doen als sector om laster op websites aan te pakken. We moeten over dit soort dingen als providers eens goede onderlinge afspraken gaan maken. Want nu is het zo dat als je bijvoorbeeld voor racistische uitingen bij de ene ISP geweigerd wordt, je zo kan overstappen naar een andere. Dat is niet wenselijk. Je kan dan als internetter altijd je praktijken elders voortzetten."
'Terug naar koude oorlog'
Xs4all in Diemen voert een harde lijn op privacygebied. De provider geeft geen enkel klantgegeven, mits er een bevel daartoe van justitie of de rechter komt. Woordvoerster Judith van Erve zegt dat daar ook met deze uitspraak geen verandering in komt.
"Alleen als we door rechter veroordeeld worden geven we namen en adressen. Dus louter als het niet anders kan," aldus Van Erve. Ze hoopt dat Lycos naar de Hoge Raad stapt, want voor Xs4all is dit een halszaak. "Desnoods moet een wetswijziging volgen. Privacy is een groot goed: je kan niet zomaar gegevens van gebruikers gaan verstrekken als provider als iemand iets heeft geschreven wat een ander niet zint. Hoe moeten wij dat als provider dan gaan bepalen wie er gelijk heeft? Dat lijkt mij meer iets voor de rechter zelf."
Het Lycos-vonnis verbaasde Van Erve niks. "Dit past precies in het klimaat van deze tijd. De tendens is toch naar minder burgerrechten en meer macht voor politie en justitie. Die krijgen steeds makkelijker toegang tot gegevens. Kijk ook maar naar het Europese voorstel voor het verlengen van de bewaarplicht van verkeersgegevens. Dit alles gaat ten koste van de privacy van burgers, alles zogenaamd in het belang van de terrorismebestrijding."
Ze gooit er nog een schepje bovenop: "De overheid weet straks alles van burgers: die kant gaat het op. Het is nog net niet zo dat er dossiers van mensen worden aangelegd, zoals in de Koude Oorlog. Maar daar hollen we met dit soort uitspraken wel hard naar toe."
'Sterk overdreven verhalen'
Bij Wanadoo in Amsterdam zijn ze evenmin te spreken over de rechterlijke uitspraak. "Niet alleen moeten providers voortaan optreden tegen informatie die onmiskenbaar onrechtmatig is, en dat doet Wanadoo al, maar onder omstandigheden ook bij informatie die niet onmiskenbaar onrechtmatig is. We hopen dat Lycos in cassatie gaat en vooralsnog passen we ons beleid ook niet aan."
Volgens Gradus Vos van Casema gaat de uitspraak weliswaar iets verder dan tot nu toe in de jurisprudentie, maar het verstrekken van gegevens hoeft 'niet zonder meer' te gebeuren. "Er zijn allerlei voorwaarden aan verbonden zegt de rechter ook en zelfs dan... Goed, er is iets meer ruimte voor derden om gegevens te vragen, maar artikelen zoals die stonden in Webwereld en Planet Multimedia waren sterk overdreven," aldus de Casema-woordvoerder.
Ook Casema verandert haar opstelling niet: "De rechtbank zegt ook dat een persoon schade moet ondervinden. In dit geval was dat ook zo. De directe schade is bij de meeste gevallen waarin iemand op internet iets roept over een ander moeilijk te bepalen. Dus veel gevolgen voor de anonimiteit op internet heeft het niet. Bovendien kun je altijd nog een anonymizer gebruiken."
Maar ook het gebruik van anonymizers garandeert geen geheime surftocht op internet, zo toonde de opsporing van de afperser van Campina vorig jaar al aan. Een Amerikaans bedrijf achter een anonymizer ging toen al snel door de knieën voor een verzoek van de FBI om het geven van een IP-adres. Vervolgens kon de Nederlandse justitie bij de Nederlandse provider de identiteit van de afperser achterhalen. Dat maakt duidelijk dat de meest verregaande beperking van de anonimiteit op internet - net als in het echte leven - afkomstig is van justitie en politie.
Brein: altijd redelijk vermoeden
De vraag is of andere belanghebbenden met deze uitspraak in de hand sneller zullen overgaan tot het vragen om naw-gegevens van internetters. Een partij die daarover vaak wordt genoemd is de Stichting Brein. Directeur Tim Kuik reageert: "Het is onzinnig om nu te zeggen dat dit vonnis de anonimiteit op internet onderuit haalt. Er moet altijd een redelijk vermoeden zijn voor onrechtmatig handelen."
Providers denken klanten te winnen door zich hard op te stellen en alleen op rechterlijk gezag klantgegevens vrij te geven, meent Kuik. Dat is wat hem betreft ook geen enkel probleem. "Want ik heb altijd al gezegd dat het beschermen van die gegevens voor de rechter geen stand houdt. Wij hebben namelijk een gerechtvaardigd belang om die gegevens op te vragen, want de personen die we vertegenwoordigen lijden schade door verspreiding van hun materiaal op internet. Als dit al voor uitingen als laster geldt, dan al helemaal bij piraterij."
Dat is zo bij het hosten van auteursrechtelijk beschermd materiaal, maar bij enkel de doorgifte zoals bij peer-to-peer-netwerken als Kazaa ligt dat volgens sommigen anders. Kuik: "De aansprakelijkheid voor de gelopen schade geldt bij doorgifte inderdaad niet voor de provider, maar dat wil nog niet zeggen dat ISPs dan niks hoeven doen. Ze werken mee aan een onrechtmatige daad en dus moeten ze zelf ook meehelpen om het op te lossen, bijvoorbeeld door ons in contact te stellen met de schender. Helpen ze niet mee, dan zullen ze dat waarschijnlijk als nog moeten doen op straffe van een dwangsom."
Nog de naam niet
Dat het nog wel mee valt met het de anonimiteitsbeperking op internet, buiten justitie om, blijkt overigens ook in de zaak van Lycos versus Pessers zelf. Saillant detail is namelijk dat de naam en de adresgegevens die de Brabantse postzegelverkoper van Lycos kreeg, niet kloppen. Het gaat om een vals adres in Groot-Brittannië.
Pessers heeft dus nog niet de mogelijkheid de persoon achter 'Stop the fraud' aan te pakken, ondanks dat de rechter Lycos in 2003 al veroordeelde tot een dwangsom van vijfduizend euro voor iedere dag dat zij niet zou voldoen aan het verstrekken van de naw-gegevens. De Lycos-gebruiker was zo slim bij het aanmelden voor de gratis webruimte een valse naam en een nepadres op te geven. Dat doen internetters wel vaker als ze zich ergens moeten aanmelden.
Liegen loont kennelijk bij Lycos, die zelf verder geen controle uitoefent op de adresgegevens. "Het is voor Lycos zowel technisch als feitelijk onmogelijk om andere gegevens omtrent de naam en het adres van de bouwer/houder van de onderhavige website te achterhalen'.
Dat laatste oordeelde de Haarlemse rechtbank in april in een tweede zaak die Pessers tegen het internetbedrijf heeft aangespannen: over de dwangsommen voor het leveren van een vals adres. Pessers kreeg geen gelijk van de rechter.
Vogelvrij
De uitkomst van dit alles is dat de maker van de Stop the fraud-site alleen via justitie wellicht te traceren is, maar die zal daar in dit geval niet snel toe overgaan. Bovendien wil Pessers de gegevens zelf hebben een civielrechtelijke zaak aan te kunnen spannen over een schadevergoeding.
Pessers: "Ik ga ook een bodemprocedure beginnen over het valse adres. Lycos heeft een rommeltje gemaakt van haar administratie. Als je als provider vaststelt dat iemand onder een valse naam en adres iemand belastert, dan haal je de site toch meteen weg? Dit zou betekenen dat iedereen vogelvrij is op internet."
[Tonie van Ringelestijn, 2 juli 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/artikel2.php on line 104
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/artikel2.php on line 104
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie103/artikel2.php on line 104