Vorige week schreef Netkwesties over een tot op heden mislukt initiatief voor een alternatief sociaal netwerk in Nederland, PubHubs genaamd. José van Dijck, inmiddels met emeritaat, faalde in het nakomen van een belofte om concurrentie voor Big Tech op te zetten. Collega Bart Jacobs ontwikkelde wel vijf jaar lang technologie, met een sterke nadruk op privacy, maar daarvoor is (nog) nauwelijks belangstelling.

Ondertussen gloort een nieuw initiatief, van De Waag in Amsterdam, het sociale netwerk Oso.social. Belangstellenden kunnen zich registreren om op de hoogte te blijven (bevestiging kan enige dagen duren); waarna het begin 2027 actief hoopt te worden. Het wordt een concurrent van Hyves dat recent begon, maar snelle groei niet vasthoudt.

Decentraal, moderatie van Bluesky

In de gebruiksvoorwaarden staat dat Oso.social een open source-applicatie van Waag Futurelab is, geïnspireerd op mu.social van Eurosky, met “gesprekken op het open sociale web (een groeiend netwerk van sociale-media-tools gebaseerd op open-sourcesoftware, waardoor bedrijven ze niet kunnen bezitten of controleren) lezen, posten en volgen.”

Het net is gebaseerd op het Authenticated Transfer Protocol: “een protocol dat door veel applicaties wordt ondersteund, maar dat aan niemand toebehoort. Het netwerk van applicaties en diensten die op ATProto draaien, staat bekend als The Atmosphere.”

Dat open sociale web wordt gestimuleerd door de Britse Newsmast Foundation met Ben Werdmuller als belangrijke drijvende kracht. “De sociale tools – beheerd door non-profitorganisaties, gemeenschappen en soms individuen – werken een beetje zoals e-mail: niemand is eigenaar van ‘e-mail’, en je kunt een e-mail naar iedereen sturen, ongeacht of je gebruikmaakt van de servers van Gmail, Hotmail of Protonmail. Platforms zoals Mastodon, Bluesky en Threads maken deel uit van dit groeiende netwerk.”

Oso.social belooft dat de data in Europa blijven en begint hosting bij het Duitse Hetzner Online GmbH. Totdat de eigen moderatie actief is, is het controleren op wetsovertredingen op Oso afkomstig van de labeldienst van Bluesky, met voor zover mogelijk eigen beoordelingen bij klachten.

Veel geld

Marleen Stikker van De Waag heeft de ervaring jong opgedaan als pionier met De Digitale Stad, dat ze verliet voor een bestaan met meer zekerheid bij De Waag. Ze werd een belangrijke opiniemaker, ondermeer een van de Zomergasten. Ook noteerden we een historische confrontatie met Werner Vogels van het grote Amazon in 2014. De Waag gaat nu in daad de strijd aan met big tech.

Het nieuws sijpelde beperkt door. Daarin werd De Waag “een leidend Europees onderzoeksinstituut voor technologie en maatschappij” genoemd, wat niet helemaal waar is ondanks een constante subsidiestroom van het ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam en de Europese Commissie (veelal incidenteel voor projecten).

De jaarrekening over 2025 van De Waag Futurelabs, vermeldt 4,4 miljoen euro aan subsidie, over 2024 was die 3,6 miljoen. Een groot deel daarvan gaat naar hoge salarissen. De bezoldiging van Stikker staat op 152.000 euro per jaar. Voor andere directieleden loopt de beloning ook tussen de 125.000 en 150.000 euro. Over een periode van ruim dertig jaar telt dat op.

Trouw sluit aan

De Waag manifesteert zich sinds 2025 als ‘Zoöp’, een “organisatievorm die focust op mensen en organisaties als onderdeel van natuurlijke ecosystemen”, en ontvangt t/m 2028 subsidie als onderdeel van de Culturele Basisinfrastructuur (BIS).

Oso.social past daarin. Deelnemers krijgen een alternatief voor de gesloten platforms van big tech. Ze houden controle over data en digitale identiteit. “Het doel van Oso is om sociale media weer echt sociaal, open en van iedereen te maken.”

De hoofdredactie van Trouw schrijft dit weekend zich aan te sluiten bij de test met Oso.sociaal: “Intussen doet Trouw mee aan een experiment van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Samen met zo’n 150 jonge en oudere lezers hopen we te ontdekken op wat voor manier we deze nieuwe omgeving het best kunnen inzetten voor het verspreiden van onze journalistiek.”

De ‘Barbara Kathmann-wet’

Deze week scoorde Barbara Kathmann van Pro publiciteit met een initiatief om de verslavende algoritmes aan te pakken. “Als consument verdienen we betere bescherming. Deze wet moet ervoor zorgen dat alle manipulerende trucjes die ons verslaafd maken, die ons geld laten uitgeven en veel te veel tijd online laten doorbrengen, eruit gaan in Nederland. Kathmann wil dat manipulerende handigheidjes in het ontwerp van online platformen voortaan worden gezien als 'oneerlijke handelspraktijken', die bij wet zijn verboden.”

Vervolgens vroeg niemand hoe dat wetsvoorstel er precies uitziet en gehandhaafd moet worden. (De mediakaravaan van meninkjes, ophef en vertier vanwege onvermogen trok verder.) Terwijl de inhoud van het initiatief van Barbara Kathmann er wel toe doet, en ook daadwerkelijk, gedetailleerd invulling kreeg.

Kathmanns voorstel heet ‘Wet tegen manipulatief ontwerp’, zo staat in de internetconsultatie die al is aangezwengeld, inclusief een toelichting. De kern is dat de diensten “in ieder geval standaard ethisch, niet verslavend en niet manipulatief ontworpen, aangeboden of gebruikt worden en dat het ontwerp, de werking en evaluatie van digitale diensten of digitale producten het belang van de consument, inclusief dat van kwetsbare consumenten, dient, rekening houdend met fundamentele rechten van consumenten.”

Ze noemt als concrete punten het verbieden van mechanismen die consumenten te zeer verleiden: Eindeloos scrollen; Variabele beloningen; Aanbevelingen op basis van het vasthouden van aandacht en tijd; Nepgeld en beloningen. Deze “manipulatieve” functies van vele online diensten moeten standaard uit staan op apparatuur. Echter, consumenten moeten die “op eenvoudige manier” weer kunnen aanzetten, staat er direct achter. Het voorstel moet onderdeel worden van de Wet oneerlijke handelspraktijken die door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) wordt gehandhaafd.

Het voorstel speelt in op de recente schikkingen van Meta in de VS, voor in totaal 15 miljard euro, en wetgeving in California om kinderen beter te beschermen; waartegen Google, Meta en Tiktok nu een rechtszaak aanspannen. Ook de door Bits of Freedom gewonnen Nederlandse rechtszaak tegen Meta ter bestrijding van algoritmische voorkeuren speelt mee.

Op de vraag in hoeverre de initiatieven kansrijk zijn komen we later terug. Erst de feiten, dan de meningen...