Enkele maanden geleden schreef ik over Objection.ai, een Amerikaans initiatief dat mensen de mogelijkheid bood om journalistieke publicaties aan te vechten wanneer zij meenden dat de feiten niet klopten of dat zij onzorgvuldig waren behandeld. Inmiddels is dat initiatief vrijwel geruisloos verdwenen en opgevolgd door een ander initiatief gericht op journalistieke kwaliteit.

De initiatiefnemers menen: “Veroordelingen bestraffen missers achteraf. Ze bieden geen oplossing voor de noodzaak tot stimulering van betere journalistiek.  Ze pakken de onderliggende oorzaak niet aan. Daarom hebben we dit ontwikkeld: een degelijke openbare methodologie die journalisten beoordeelt, rangschikt en indexeert op basis van de nauwkeurigheid van hun verslaggeving.”

Behoefte aan beoordeling

Het resultaat heet Primary: een platform dat beoogt de kwaliteit van journalisten zelf meetbaar te maken, in plaats van achteraf te beoordelen of een publicatie correct was. Niet op basis van reputatie, prijzen of bekendheid, maar op basis van de mate waarin hun werk origineel, zorgvuldig en grondig is.

Vrijwel gelijktijdig is ook The Media Integrity Project ontstaan, dat met behulp van AI niet alleen journalisten, maar ook afzonderlijke artikelen analyseert op zaken als brongebruik, framing, context en de manier waarop informatie uiteindelijk bij het publiek terechtkomt. En dan is er Newsguard.ai dat een ‘betrouwbaarheidsscore’ meent te kunnen geven aan nieuwssites.

Of deze methodieken uiteindelijk standhouden, is niet de meest interessante vraag. Veel relevanter is, vind ik, dat dergelijke initiatieven überhaupt ontstaan. Blijkbaar bestaat er behoefte aan nieuwe vormen van kwaliteitsbeoordeling die verder gaan dan de traditionele mechanismen waarmee de journalistiek zichzelf al decennialang controleert.

Niet enkel bij klachten

In Nederland kennen we daarvoor de hoofdredacteur, de ombudsman, de Raad voor de Journalistiek en uiteindelijk de rechter. Ze zien toe op zorgvuldigheid en correctie. Zij zijn echter vrijwel allemaal gericht op incidenten, wanneer het al mis ging. Ingrijpen volgt achteraf, na een klacht over vermeende overschrijding van normen en schade.

De nieuwe generatie platforms kijkt juist vooruit. Zij probeert continu zichtbaar te maken waar kwalitatief goede journalistiek ontstaat en welke journalistieke processen leiden tot betrouwbare informatie. Daarmee verschuift de aandacht van het corrigeren van fouten naar het waarderen van kwaliteit.

AI neemt waarde weg

Dat is geen toeval. Generatieve AI verandert namelijk niet alleen de manier waarop burgers informatie consumeren, maar ook de economische logica van de journalistiek.

Originele verslaggeving, eigen bronnen, verificatie en verschillende perspectieven vormen al eeuwenlang het fundament onder journalistiek. Juist deze onderdelen kan AI niet zelfstandig produceren. Een taalmodel bezoekt geen gemeenteraadsvergadering, spreekt geen vertrouwelijke bron, haalt geen geheime documenten boven water; mensenwerk om nieuwe informatie te verzamelen.

Tegelijkertijd ontstaat bij het samenbrengen, ordenen en samenvatten van bestaande informatie door AI steeds meer economische waarde. De gebruiker krijgt een direct antwoord van een AI-assistent, die het haalt bij de oorspronkelijke bron. De markt betaalt minder voor het produceren van informatie dan voor de synthese en het organiseren ervan.  Dat is geen tijdelijke verandering die vanzelf weer verdwijnt zodra de technologie volwassen wordt. Ook al worden er licenties getekend waarbij AI betaalt.

Als originele verslaggeving economisch onder druk komt te staan, ontstaat vanzelf de behoefte om zichtbaar te maken welke journalistiek daadwerkelijk publieke waarde toevoegt. Origineel onderzoek dat zorgvuldig is geverifieerd en in de juiste context wordt geplaatst vormt uiteindelijk de grondstof waarop vrijwel alle andere informatievoorziening, inclusief AI, verder bouwt.

Misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van deze nieuwe initiatieven. Zij proberen niet alleen fouten op te sporen, maar vooral inzichtelijk te maken waar de journalistieke waarde werkelijk ontstaat. Dat is een fundamenteel andere benadering dan we gewend zijn.

Waar blijven dit soort systemen in Nederland, om transparantie te brengen over originaliteit, verificatie, context en diversiteit van perspectieven? Als de journalistiek dat niet zelf doet, pakken anderen dit op, met eigen criteria. En dan is de vraag hoe de schifting tussen kaf en koren plaatsvindt en welke journalistiek in het AI-tijdperk zichtbaar, vindbaar en economisch waardevol blijft. 

*) Een versie van deze opinie verscheen eerder bij Spreekbuis