‘De waarheid heeft vier gezichten: hoe we het publiek debat kunnen redden’ van de Belgische filosoof Simon Truwant is een belangrijk boek voor degenen die prijs stellen op waarheidsvinding.

Hij onderscheidt vier soorten waarheden: feitelijke, ideologische, pragmatische en existentiële waarheid. Ik zal eerst proberen om op alle vier deze terreinen uiteen te zetten hoe twee meningen kunnen botsen, aan de hand van het meest acute chapiter en mogelijke aanloop naar een burgeroorlog: asielimmigratie.

1. Feitelijke waarheid: controleerbare feiten

• Hoeveel asielzoekers komen er jaarlijks binnen?
• Hoeveel mensen vluchten daadwerkelijk voor oorlog of vervolging?
• Hoeveel krijgen er een verblijfsstatus?
• Wat is het effect op woningmarkt, criminaliteit en overheidsuitgaven?
• Wat is noodzakelijk en mogelijk volgens de huidige wetgeving?

Meningsverschil:

A vindt: “Nederland kan de asielinstroom niet aan, dat zie je dagelijks op tv”

B zegt: “Het rijke Nederland levert een minimale bijdrage en schendt het internationale Vluchtelingenverdrag”

A oppert: “Asielmigratie veroorzaakt een groot deel van het woningtekort.”

B stelt: “Het woningtekort wordt vooral veroorzaakt door te weinig woningbouw.”

2. Ideologische waarheid: welke waarden moeten leidend zijn?

Hier gaat het om normen en politieke idealen.

Meningsverschil:

A vindt nationale solidariteit het belangrijkst: een overheid moet eerst zorgen voor de eigen burgers.

B vindt universele mensenrechten het belangrijkst: mensen in nood verdienen bescherming, dat is een morele plicht.

Beiden erkennen dat opvang veel geld kost.

A meent: “Geld hoort primair naar onze eigen bevolking te gaan.”

B zegt: “We hebben een morele verplichting tegenover vluchtelingen, ongeacht geld.”

Het conflict zit dan niet in de feiten, maar in de waarden.

3. Pragmatische waarheid: wat werkt het beste?

Welke aanpak is effectief?

A stelt: Opvang buiten Europa en snellere uitzetting verminderen de instroom.

B oppert: Europese samenwerking en legale migratieroutes werken beter.

A en B delen wellicht als doel vermindering van mensensmokkel, chaos in de opvang en sollen met mensen. Maar zij verschillen over effectiviteit van middelen

4. Existentiële waarheid: wat is de persoonlijke betekenis? Hoe voelt dit aan?

Dit niveau gaat over identiteit, gevoelens, persoonlijke levensbeschouwing en zingeving.

Meningsverschil:

A vreest voor vervreemding van de eigen leefomgeving, angst voor moslimdominantie en aantasting van persoonlijke normen en waarden.

B staat doet een moreel appèl op medeleven in een open, diverse samenleving.

A: “Ik herken mijn buurt niet meer.”

B: “Ik wil niet leven in een land dat mensen in nood zo grof afwijst.”

Geen van beide uitspraken is primair feitelijk. Ze drukken uit wat voor de spreker betekenisvol en existentieel belangrijk is.

Vastlopende discussie

Volgens Truwants onderscheid ontstaat veel verwarring wanneer mensen op verschillende niveaus spreken zonder dat te beseffen:

A uit een existentiële zorg: “Ik voel me niet meer thuis in de samenleving waarin ik ooit ben opgegroeid.”

B reageert met een feitelijk antwoord: “Maar de cijfers tonen aan dat asielimmigratie een klein deel is.”

Truwant wil het debat redden door ons te leren te ontdekken op welk niveau we debatteren. Truwant pleit voor “waarachtigheid”: streven naar accuraatheid, oprechtheid en een zorgvuldige herkenning van welk waarheidsniveau een gesprekspartner - en niet te vergeten jij zelf - hanteert. Waarheidsniveaus moet je ook als media expliciet maken om in gesprek te komen, zeker met gevoelige onderwerpen als klimaat, transgender en vaccinatie.

In de journalistiek ligt het accent veelal te zwaar op de feiten, waardoor bijvoorbeeld ‘factchecking’ als essentiële bezigheid wordt gezien, maar het publiek nauwelijks beïnvloedt. [Wat ik tien jaar geleden al beweerde, sprak hij pedant, want er gaapt een krater tussen het zenden en ontvangen van informatie.]

Niet zomaar subjectief

Behalve aan feitelijke waarheid, de kern van journalistiek, kan er conform Truwants gedachtegoed beter op tijd aandacht worden besteed aan ideologische waarheid en existentiële waarheid. Ik vind pragmatische waarheid minder boeiend, maar dat is persoonlijk. Je kunt het zelfs terugbrengen tot twee waarheden, de objectieve en subjectieve. Maar bovenstaand voorbeeld leert dat ook selectie van feiten subjectief is. En ik denk dat zelfs ideologische en existentiële waarheid met een behoorlijke mate van objectiviteit gevormd kunnen worden.

Dus moet je die altijd serieus nemen. Maar Truwant maakt een uitzondering voor ‘zeveraars’, wat ik vertaal met kletsmajoors. Truwant noemt hun uitingen in het Nederlands ‘lulkoek’, ik kies voor ‘kletskoek’. Trump is zo’n zeveraar. “Dat is niet een leugenaar want feiten interesseren hem domweg niet. Daar kun je niet zinnig mee discussiëren”, zo zei Truwant recent in een debat in Rotterdam, waar hij vergaande complimenten voor zijn boek in ontvangst mocht nemen van drie prominente vrouwen aan de debattafel.

Populisten, internettrollen, complotverspreiders en haatpredikers zijn nog lastiger dan de kletsmajoors want ze ondermijnen bewust rationele discussie teneinde emoties te manipuleren. “Flood the zone“ van Steve Bannon is hun strategische basis.

Truwant heeft aanbevelingen om tot betere meningsvorming te komen: neem de mening van je opponent als waarachtig aan; ga na welk soort waarheid de ander hanteert, blijf nieuwsgierig naar de opbouw van de argumentatie. En uiteraard: leer geduldig luisteren, terwijl je het oordelen uitstelt. En ik zou eraan willen toevoegen: onderzoek je brein eens hoe veel scoringsdrift er achter je snelle meningen zit, met gelijkhebberij bij tegenspraak.

Nog wat aardige details

Zoals uitvoerig in ons dossier desinformatie uiteengezet kunnen we de ellende volgens Truwant niet toeschrijven aan desinformatie en polarisatie veroorzaakt door sociale media. Zoals traditionele media ons graag doen geloven met een beroep op hun eigen waarheid (en marketing).

Het is te gemakkelijk om te stellen dat we leven in een post-truth-samenleving. Weliswaar hebben mensen als Boris Johnson en Thierry Baudet vrij spel, worden “experten” zoals wetenschappers en journalisten aan twijfel onderworpen of ingeruild voor ínfluencers’, zijn Brexit en Trump-II het gevolg van manipulatie, maar het post-truth etiket doet volgens hem te weinig recht aan de verschillende vormen van waarheid en de invloed van verdraaiingen die altijd al speelden, ook in het pre-digitale tijdperk.

Opvallend: Truwant onderschrijft de opvatting dat wetenschap en journalistiek ‘linkse bolwerken’ zijn zoals onderzoeker Andreas De Block beweert na gedegen onderzoek. Is dat niet gewaagd omdat hij het hele boek door een neutrale positie inneemt, en hierop aangevallen kan worden? Truwant, desgevraagd: “Dit is eigenlijk ook bedoeld als een neutrale feitelijke beschrijving in plaats van een ideologische stellingname. De Block toont het overwicht van linkse onderzoekers immers kwantitatief. Ik erken dit, maar volg zijn insteek en zijn conclusies niet onverkort. Hoewel de universiteit bevolkt is met linkse mensen, is het mijns inziens tegelijkertijd meestal een conservatief en log instituut dat ook een nogal rechtse marktlogica volgt. Ik bekijk dit dus genuanceerder dan Andreas.”

Kritiek

Iedereen die aan debat deelneemt heeft veel aan dit boek van Simon Truwant. Het is wel te dik, maar vrijwel alle boeken (ook romans) zouden kritischer eindredactie moeten hebben. Het eerste deel Diagnose en het derde en laatste deel ‘Remedie’ boeiden me helemaal, maar het tweede deel Analyse bevat veel pagina’s met lang(dradig)e alinea’s.

Verder ontbreekt een (zelf)kritische benadering of deze fraaie theorie ons werkelijk kan helpen om het debat te verbeteren. Hoe werkt het in de praktijk? Want je kunt wel op gelijke voet debatteren over het passende niveau van ‘waarheden’ maar de hakken blijven wellicht alsnog in het zand. Truwant geeft cursussen om zijn theorie in de praktijk toe te passen.

Maar dat is natuurlijk stof voor een volgend boek, waarbij Truwant hopelijk net zo makkelijk als in dit boek de binnengrenzen van de Benelux overschrijdt met pakkende voorbeelden - gelukkig niet al te zeer geschoond van het fraaie Vlaams.

*) Gelezen: De Waarheid heeft vier gezichten, Simon Truwant, 2025

**) Foto: Cotton Visuals, bij debat in Arminius Rotterdam