Ze trokken een volle Arminiuskerk, waar al sinds 1897 de Remonstranten de meningsvorming van Erasmus eren. En vlak bij de Witte de Withstraat, waar ooit journalisten van NRC, AD en Vrije Volk de alcoholica overmatig lieten vloeien om tot schappelijke meningsvorming te komen.

Dat laatste gaat niet goed meer. Onder de titel “Meningen kunnen beter” schreven Arminius en Vlaamse medeorganisator De Buren nu: “Helaas lijkt de laatste jaren de kwaliteit van meningen achteruit te hollen. Oorzaken zijn onder meer populisme, wij-zij denken en de lage kwaliteit van het gratis nieuws op internet.”

Te veel aandacht voor incidenten?

Zowel de journalistieke als de sociale media gooien vaker olie op het vuur dan dat ze het verhitte debat en de polarisatie smoren. Wat te doen? Na gezellig introgebabbel van de deelnemers, behalve Haan en Rijpma ook filosoof en Pro-Eerste Kamerlid Daan Roovers en de Belgische cultuurfilosoof Simon Truwant, trok debatleider Francisco van Jole zijn revolver:

“Het bekladden van het monument op de Dam op 4 mei was dagenlang het grote nieuws, dat in feite werd bepaald door drie daders. Zij mochten een heel zwaar stempel drukken op het debat dankzij uitbundige aandacht van alle Nederlandse media. De hele dag door kwam er weer wat nieuws, zelfs een reportage van mensen die het monument schoonmaakten.”

Met andere woorden, dat was overtrokken en had minder gekund volgens Van Jole. Rijpma was het er niet mee eens: “Het zou merkwaardig zijn als op de dag van de Dodenherdenking ons belangrijkste nationale beeld wordt beklad, je dat als nieuwsmedium negeert. Je moet het juist van vele kanten belichten, dus om commentaren vragen. Dat vereist deze gebeurtenis bij uitstek. Ik heb zelfs nog gevraagd om dit incident op te nemen op de voorpagina van de krant voor de volgende ochtend want dat was aanvankelijk weggelaten. Terwijl dit over tien jaar nog markant en historisch nieuws is.”

Van Jole: “Je zou ook kunnen redeneren dat de Dodenherdenking zo heilig is dat we dat niet laten verstoren door zo’n incident.” Rijpma: “Als je het zo zegt, dan denk ik bijna: “Don't shoot the messenger. Want de herdenking werd verstoord door die bekladding.”

Dodenherdenking ‘hypocriet’

Van Jole: “Nee, de herdenking werd verstoord door de berichtgeving. Het nieuws was veel groter dan de gebeurtenis”. Nu viel Wilma Haan haar AD-collega bij: “Dat is jouw mening, maar niet feitelijk. De bekladding van dit monument, in deze tijd met de discussie over wat we wel niet mogen herdenken, en ’s avonds nog die kleine demonstratie, zijn nieuwswaardig door hun betekenis. En dus doen AD en de NOS er, ieder op hun eigen manier, verslag van. We zouden ons werk niet goed doen als we dat niet deden. Al vind ik de vraag naar maatvoering een terechte, het is altijd goed om daarop te reflecteren.”

De NOS werkt bij berichtgeving over gevoelige onderwerpen met verschillende perspectieven, om genuanceerde meningsvorming mogelijk te maken. Dit vraagt in het geval van de Israël-Gaza oorlog en Holocaust-herdenking veel aandacht van de redactie, zeker in licht van aanhoudende beschuldigingen van partijdigheid van de ‘staatsomroep’.

Dit mijnenveld werd treffend geïllustreerd door een reagerende bezoeker in Rotterdam die van NOS en AD verlangde dat ze het woord ‘verfactie’ gebruiken in plaats van ‘bekladding’. En hij vindt de hele Dodenherdenking “voor mensen zoals ik hypocriet”.

Gezichten van waarheid

Na de harde confrontatie zwaaide het debat steeds verder af naar journalistieke dilemma’s, zoals de omgang met fascisme bij FvD, het al dan niet citeren van tweets van Wilders en het afnemen van de licentie van Ongehoord Nederland

Dat laatste bepleitte Daan Roovers, met ingrijpen door een op te richten Media-Autoriteit die mediawetgeving handhaaft, alsmede het filteren van nepnieuws en valse meningen door platforms. Ze wil het recht op juiste informatie in de Grondwet opnemen.

Zo’n recht bestaat al als onderdeel van de kinderrechten, aldus Simon Truwant, maar is vaag en (daardoor) nauwelijks te handhaven. Hoe dan ook willen NOS (Jeugdjournaal, NOS Stories) en AD.nl op TikTok jongeren dat recht bieden.

De kwestie van betere meningsvorming heeft Truwant ontrafeld in zijn boek ‘De waarheid heeft vier gezichten’, door de overige deelnemers aan het debat uitvoerig geprezen. Ik kom daar nader op terug

Truwant wil dat er aandacht is voor subjectieve waarheden, maar maakt een uitzondering voor ‘zeveraars’, Vlaams voor kletsmajoors. Het beste voorbeeld van een verkoper van inconsistente kletskoek is Trump. “Dat is niet een leugenaar maar waarheid interesseert hem domweg niet. Daar kun je niet zinnig mee discussiëren.”

Populisten, internettrollen, complotverspreiders en haatpredikers zijn nog lastiger want ze ondermijnen bewust rationele discussie. teneinde emoties te manipuleren. “Flood the zone” van Steve Bannon is hun strategische basis, zo memoreerde Van Jole.

Truwant heeft meer aanbevelingen om tot betere meningsvorming te komen: neem de mening van je opponent als waarachtig aan; ga na welk soort waarheid de ander hanteert, blijf nieuwsgierig naar de opbouw van de argumentatie. En uiteraard: leer geduldig luisteren, met het uitstellen van je oordeel.

Haan en Rijpma zeggen die aanbevelingen mee te nemen in ingezette pogingen om beter met hun publiek te gaan communiceren over feiten en andere waarheden. De NOS had juist een dag voor dit debat over meningen in datzelfde Rotterdam een levendige publieksbijeenkomst met 400 deelnemers. Op 1 juni komt er nog een, in Groningen.

Rijpma gaat met het AD haar publiek meer uitleggen, bijvoorbeeld het onderscheid tussen columns en feitelijke artikelen, en ook haar redactie daarin meenemen. Journalisten moeten helder maken wanneer ze verslaggever zijn en wanneer ze opiniëren, bijvoorbeeld in podcasts over Haagse politiek en Feijenoord, zei ze desgevraagd na afloop: “Ja, dat is moeilijk maar nodig, vooral online. We moeten meer initiatief nemen om te voorkomen dat onze journalistiek steeds in verkeerde contexten terechtkomt."

Ze sluiten daarmee aan op de hartenkreten van Thomas Erdbrink, een dag eerder geuit in zijn Persvrijheidslezing: dat verslaggeving speelbal wordt van te snelle, vaak ongefundeerde meningsvorming waarbij moreel goed en fout tevoren vaststaan en niet worden benoemd op grond van wat journalisten berichten. Helaas werd dit in het Rotterdamse debat niet meegenomen.

*) Foto’s: Cotton Visuals