Geloof dat ik al eens verteld had dat Netflix te hebben verruild voor het Nederlandse Cinemember: weldadige arthouse films en klassiekers, in plaats van de door algoritmes van vorig succes gestuurde series en films. Traagheid zegeviert in snelle tijden. Denemarken is met Thomas Vinterberg en Mads Mikkelsen favoriet op Cinemember, maar Spaanse, Franse, Iraanse en uiteraard Italiaanse films zijn evenmin te versmaden. Nederland heeft qua films inderdaad wat bij te spijkeren.

En Videoland dan? Dat leek me vooral het niveau Gooise Vrouwen. Ben nu eenmaal cultureel elitair. En dat voor een man die als jochie geen dag kon leven zonder te voetballen op het pleintje of veldje achter, met de bijbehorende straattaal. En die journalistiek begon met het schrijven van wedstrijdverslagen als 14-jarige bij het WK van 1974, dat ons als zoveel families droeg en uiteindelijk sloeg.

Hans Kesting als vader Van Basten

Gouden Kalveren

En dan toch een abonnement op Videoland vanwege de serie Basta, naar de autobiografie van Marco van Basten, als persoonlijke puzzelstukjes samenkomen: als kind een dag niet gevoetbald, een dag niet geleefd; het 1974/1978 trauma met Cruijff/Rensenbrink; gigantisch succes versus diepe tragiek van generatiegenoot Marco van Basten; genot van zijn latere eigengereidheid in tv-voetbalgeklets. En tenslotte een hoofdrolspeelster Eefje Paddenburg als Marco’s echtgenote, die ik als tiener als groot talent zag opbloeien in lokale voorstellingen; dochter van m’n bovenstebeste kapper.

Mijn stoutste verwachtingen werden overtroffen: wat een fenomenaal goede serie van producent Hollands Licht. Niet voor niets Gouden Kalveren 2026 voor beste dramaserie, beste regie van Remy van Heugten en beste hoofdrolspeler Chris Peters. Dat hadden er best meer mogen zijn, ofschoon natuurlijk de hele serie is beloond en daarmee bijvoorbeeld scenarist Thomas van der Ree, Eefje Paddenburg en de Grote Nederlandse acteur Hans Kesting als vader Joop van Basten, Steef de Bot als  John van ’t Schip (Van Basten-maatje door dik en dun) en Tibor Lukács als Johan Cruijff.

Na een wat tamme eerste episode wordt Basta per aflevering mooier, want er is op bijna perfecte wijze gekozen voor de tragiek als zwaartepunt en rode lijn. Althans, het leven van Van Basten met de mislukkingen, zoals de tergende ingrepen bij de enkelblessure, vreselijke revalidatie en het trainerschap bij Ajax. Een aantal controverses van Basten wordt weggelaten ten faveure van een geweldige sociaalpsychologische lijn: de relatie tussen Van Basten en peetvader Johan Cruijff. Tibor Lukács kreeg in Het Parool volkomen onterecht kritiek. Zijn weergaloze intonatie heeft doen schaterlachen.

Eefje Paddenburg als Liesbeth van Basten

Enkels en vaderfiguren

Pijn, diepe pijn van Marco en de fraaie balans van veerkracht en emotie door vrouw Liesbeth ontroerden bijna nog meer dan de godsgruwelijk mooie voetbalbeelden van de perioden bij Ajax, Nederlands Elftal en vooral AC Milan. Die zijn fraai versneden met het acteerwerk van Peters, al ontkom je er niet aan dat het soms wat geforceerd is. Die enkel-ellende begon in 1986 domweg met een blessure door een ongelukkige sliding met Ajax, waarna trainer Cruijff hem nauwelijks rust voor herstel gunde. In de serie ligt de nadruk op desastreuze behandeling door de Belgische chirurg Marc Martens, maar de vraag is of die enkels voor topvoetbal geschikt waren.

Eenvoudig te doorzien is dat Marco van Basten ondanks z’n talenten een onzekere jongen wordt door toedoen van z’n dominante vader Joop, die het gezin zo ongeveer ruïneert met louter aandacht voor voetbal. De vaderrol neemt Johan Cruijff over bij Ajax en Oranje, en in mindere mate Berlusconi in Milaan. Maar Marco, van binnen zacht als zijn moeder, en van buiten hard als zijn vader voor wie enkel het winnen telde.

Die onderwerping aan de door de vaderfiguur steeds allerbelangrijkste geachte winst levert terugkerende spanning op voor Marco. De weerstand van Liesbeth en haptonoom Ted Troost (Mark Rietman in heerlijke scènes) negeert de voetballer in zijn sterrendom. In het verlengde ligt Marco’s vreemdgaan in 1989, Liesbeths vertrek uit Milaan terug naar haar ouders, en vervolgens het goedmaken waarna een nog sterker huwelijk resteert; een sleutelscène.

Fraai is ook de schets van de volkomen foutieve keuze voor coach Leo Beenhakker voor het WK in 1990 door Rinus Michels, waarbij hij Van Basten en andere sterspelers domweg bedriegt als hij hun eis om Johan Cruijff coach te maken niet uitvoert. Van Basten toont zelf ook horkerig en manipulatief gedrag, bijvoorbeeld met het wegwerken van de coaches De Mos bij Ajax en Sacchi bij Milan.

Johan en Danny Cruijff in Basta

RTL-reclame in zusterkranten

RTL maakte voor de serie heel veel reclame, met paginagrote advertenties in de zusterkranten van DPG Media (AD, Volkskrant). Wat de kijkcijfers en toetreding van nieuwe abonnees van Videoland waren, wil RTL me niet zeggen.

Basta is gebaseerd op de gelijknamige autobiografie, geschreven door Edwin Schoon. Direct gehaald bij de bieb en gelezen. (Je kunt altijd beter eerst de film zien, dan het boek lezen in plaats van andersom, vanwege de beelden in je hoofd.)

Wat me eerst opviel, in het nawoord, hoe egocentrisch je wordt als ster, zelfs Van Basten. Hij emmert louter over die enkel en gemiste kansen, maar zijn privé-omgeving die de klappen moest opvangen, vergeet hij. Eerder in het boek erkent hij wel vaak “heel ongezellig” te zijn geweest.

Verder een heerlijk boek, geknipt voor een scenario, al moeten zoveel boeiende details worden weggelaten. Zoals de jaren in Monaco en behandeling in het AMC door dokter van Dijk. En beleggingsverlies bij ABN Amro (van 23 naar 13 miljoen), het aanhoudende gelazer bij Oranje. Of wat te denken van Ted Troost die een huilbaby van de Van Bastens voorgoed stil krijgt?

Berlusconi en Van Basten in Basta

Kunsten van regisseur Van Heugten

En dan nog over Remy van Heugten, onterecht buiten zijn metier een onbekende Nederlander. Met series en films als Glückauf (al in 2015 Gouden Kalf-winnaar), Judas, De Fractie en Van God Los een van de grote regisseurs die we mogen koesteren. Hij had even tijd voor een vraaggesprek

Wat doe jij om je acteurs zo ontzettend goed in hun rol te krijgen, stuk voor stuk?

“Dank je. Dat is vooral de voorbereiding met heel veel research. Je kunt nog zo mooi filmen, maar het instellen met de spelers en de casting zijn 70, 80 procent van je film of serie. Ik probeer de acteurs een soort emotionele band te laten opbouwen met het verhaal, dat ze zich gaandeweg heel betrokken gaan voelen met de rol en ik daar niet star in voorschrijf maar veel luister hoe ze zich het personage helemaal eigen maken.

Met Eefje [Liesbeth van Basten] bijvoorbeeld hebben we heel veel tijd gestoken in hethelder krijgen van de rol, met duidelijke afspraken. Daar heeft ze zelf heel veel invloed in gehad, en als acteurs er zelf zo in groeien dan ben ik eigenlijk het meest trots.”

En Chris Peters, ook door Marco zelf goedgekeurd, wat gaf de doorslag?

“Ik heb toch heel veel kandidaten gezien met Suzanne Groen van de casting. En het karakter van Chris komt overeen met dat van Marco zelf, heel eigenaardig, twijfelaar maar snoeihard voor zichzelf en anderen. Ze pakken iets vast en laten niet meer los tot het resultaat is bereikt. Dat is de kern; alles opzij om dat doel te laten slagen, als een jager zijn prooidier voor ogen houden. Dat zag je bij Chris in proefscènes zoals een nagespeeld interview. En hoe hij vervolgens is gaan trainen om af te vallen; er zat geen greintje vet meer op.

Het publiek kent Vader van Basten niet, zijn echte versie komt niet in beeld, dus Hans Kesting heeft meer vrijheid om die zelf (meesterlijk) vorm te geven?

“Zoals Marco in dat laatste hoofdstuk over zijn vader praat [“sterke, grote, vastberaden…stugge, starre, weinig emotie-tonende man”] die zijn eigen mislukkingen wilde goedmaken in zijn kind. En van binnen heeft hij toch iets kwetsbaars.”

Kesting werd groot bij gesubsidieerd toneel en is bekend van de NPO. Een aantal acteurs was nieuw voor mij, en jou ken ik niet, een schandaal. Is er veel verschil tussen het commerciële en gesubsidieerde circuit?

“Pfoe, goeie vraag! Ik heb aanvankelijk veel kansen gekregen met subsidies van het Filmfonds en Mediafonds [NPO] voor talentontwikkeling. Dat landschap is erg veranderd; publieke omroepen maken veel minder drama en Videoland en Netflix maken veel meer drama en dat moet behoorlijk attractief zijn. Als je eenmaal weet wie het uitzendt, richt je je daarop, al maak ik toch wat ik wil maken. Ik moet een soort persoonlijke klik hebben met het verhaal. Marco was mijn grote held vroeger. Ik was 12 in 1988. Toen Hollands Licht me vroeg, was ik letterlijk als een kind zo blij." (tekst loopt door onder de foto)

Remy van Heugten aan het werk

Bekende, te herkennen acteurs zijn noodzakelijk?

“Eigenlijk wel, maar Eefje Paddenburg is dat niet en is echt mijn persoonlijke keuze. Dat moet je dan wel compenseren. Sowieso vind ik dat je voor bijrollen stevige acteurs moet vinden. Want dan vallen ze ook op. Vaak wordt daar te weinig aandacht aan besteed terwijl ze een film of serie behoorlijk naar beneden kunnen halen.”

Je bedoelt bijvoorbeeld de keuze voor de overbekende Chantal Janzen als Danny Cruijff?

“Ja, die er gelukkig ook op leek. En Chantal kende veel voetbalvrouwen en de rol die van hen wordt verwacht.”

En Tibor Lukács kreeg kritiek, maar ik vond hem een goede Johan Cruijff, vooral door die perfecte intonatie, ofschoon zijn oogopslag niet op die van JC lijkt…

“Gelukkig! Misschien waren zijn haren, zijn pruik, nog iets in te verbeteren, maar dat is het dan ook. Ik vind ook dat hij het waanzinnig goed deed en geen kritiek verdient. Hij speelt de perfecte antagonist van Marco.

Het zijn allemaal een soort karikaturen van zichzelf, maar die je ook ziet in hun echte voorkomen in archiefbeelden.”

Ik had ook twijfel bij Berlusconi, in het echt een flamboyante en heel dominante man, in de serie niet altijd en ook meer die vaderrol…

“Dat is precies het spanningsveld waarin je zit: je wil een karakter op de echte persoon laten lijken, maar ook goed in de verhaallijn inpassen. De vaderlijke Berlusconi, die ook macht over hem uitoefent, kreeg de voorkeur. Alleen bij de kennismakingsscène met de vrouwen in de Milaan was hij echt de Berlusconi zoals wij die denken te kennen.”

Moeite had ik alleen met de rol van Rinus Michels door de bekende Hajo Bruins, een uitstekend acteur, maar zijn Michels-accent klonk veel te zwaar aangezet…Maar dat is uiteraard persoonlijk, zoveel bondscoaches, zoveel meningen…

“Ook dat weer: je maakt een serie met mensen die een grote plaats innemen in het collectieve geheugen. In hoeverre laat je ze lijken? Wat is de beste acteur die voorhanden is? En dan klinkt het de een heel geloofwaardig en de ander denkt: “Is dit voor een comedyshow?”

Wat moest u laten schieten van het scenario?

“Het is de kunst om scènes die een aflevering te veel onderbreken of juist oprekken weg te knippen. Een detail dat ik met enige pijn wegliet is van een heel vernieuwende voetbalkooi die coach Sacchi in Milan had ontworpen waarin spelers volcontinu in de volle zon moesten spelen. Dat tekende hoe de man zich bij spelers impopulair maakte.”

Is er nog kans dat Basta in Italië wordt uitgezonden?

“Ja, die kans is er zeker. Daar wordt wel aan gewerkt. In België wordt die in ieder geval uitgezonden.”

*) Gezien: Zevendelige serie Basta bij Videoland (trailer), met mening van Van Basten zelf