Leeftijdsrestricties zijn in verschillende varianten ingevoerd in Australië, Engeland, Turkije, China, Brazilië, Maleisië, Indonesië en Vietnam. Engeland gaat er volgend jaar toe over, een Frans voorstel werd verworpen door de wetgevende adviesraad en de VS overwegen leeftijdsgrenzen. Nu volgt de EU in 2027.

Tot 18 jaar bescherming afgedwongen

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en commissaris voor Technologie Henna Virkkunen hebben donderdag officieel de Kids Act gepresenteerd, waarin EU-brede regels worden voorgesteld om de toegang van minderjarigen tot online diensten te beperken. Het wetsvoorstel is bovendien gericht op beteugeling van het aanbod van sociale media, AI-chatbots, games en app-winkels. Dat blijkt uit het gehele voorstel van 100 pagina’s en de vraag-antwoord uitleg. De hoofdlijnen:

• Een minimumleeftijd van 15 jaar voor kinderen om zelf accounts aan te maken op diensten die onder de wet vallen.
• Vanaf 13 jaar is deelname toegestaan met toestemming van de ouders/verzorgers, maar louter van ‘mini-accounts’ met beperking van het gebruik tot één uur per dag en van sociale functies.
• Kinderen tussen 3 en 13 jaar hebben geen toegang tot sociale media – wat officieel al zo is – maar mogen kindvriendelijke videodiensten bekijken met accounts die door hun ouder/verzorger worden beheerd. Ook hier is het maximum één uur per dag.
• De EU Kids-wet legt de verantwoordelijkheid bij aanbieders van sociale media, videodiensten, online videogames, AI- en andere chatbots voor al hun gebruikers jonger dan 18 jaar. Verslavende functies, zoals scrollen zonder stopmomenten, beloningstrucs en pushmeldingen tijdens slaaptijden en op profilering gebaseerde aanbevelingen, zijn niet langer toegestaan. Want die “sleuren minderjarigen mee in ‘konijnenholen’ van schadelijke inhoud”. Concreet:
• AI-agenten en chatbots mogen geen persoonlijke relaties simuleren op een manier die emotionele afhankelijkheid creëert;
• Profielen van minderjarigen moeten standaard privé zijn, waarbij toegang tot geolocatie, camera en microfoon is uitgeschakeld.
• Minderjarigen moeten op eenvoudige manieren anderen kunnen blokkeren en dempen

Steeds meer landen

Een EU-panel van experts die dit voorbereidde wilde één enkele toegangsbeperking voor kinderen jonger dan 13 jaar, in combinatie met een oplopende mate van zelfstandig gebruik voor oudere adolescenten. De Commissie kiest voor een strengere regelgeving. Met mini-accounts onder toezicht in plaats van een algeheel verbod, wil Brussel de juridische tekortkomingen van de Franse wetgeving vermijden, die werd afgewezen omdat deze de vrijheid van meningsuiting van minderjarigen op onevenredige wijze zou beperken.

“Ouders kunnen niet concurreren met of gelijke tred houden met algoritmen, en dat zouden ze ook niet moeten hoeven doen”, aldus Von der Leyen over de keuze voor strenge regels. Het gaat haar niet enkel om verboden maar ook om betere voorlichting over de risico’s en voordelen van de digitale wereld aan ouders en leerkrachten.

Dit voorstel specificeert artikel 28 van de Wet inzake digitale diensten (DSA) met de verplichting voor aanbieders van platforms om een hoog niveau van privacy, veiligheid en beveiliging voor minderjarigen te waarborgen. Dit moet plaatsgrijpen met “safety by design”: de aanbieders moeten in hun ontwerp veiligheid inbouwen en geen trukendoos optuigen.

Bovendien is er samenhang met de aanstaande Digital Fairness Act voor consumentenbescherming in de digitale omgeving, om oneerlijke of misleidende praktijken tegen te gaan, vooral met reclame.

Enquête onder burgers

De EU voert de maatregelen doorgaans in met een enquête die moet aantonen dat de maatregelen worden gesteund door de Europese bevolking. Deze Eurobarometer over schermgebruik, met verwachte zorgelijke uitkomsten, maar ook veel grotere zorgen bij ouders dan bij kinderen zelf:

• Op een normale schooldag brengt 25 procent van de tieners meer dan zes uur door achter een scherm; en tot 46 procent in het weekend; 14 procent meer dan tien uur.
• Op een schooldag schatten ouders de schermtijd op 3,4 uur, terwijl de tieners zelf 4,5 uur aangeven; in het weekend is dat 5,3 uur tegenover 6,1 uur.
• Een derde van de tieners in de EU meldt hoofdpijn (33 procent) of concentratieproblemen (32 procent) in de afgelopen maand, terwijl een vergelijkbaar hoog percentage last heeft van vermoeide ogen (34 procent) of vermoeidheid (33 procent).
• 24 procent heeft last van pijn in de rug, nek of polsen, 21 procent heeft te weinig tijd voor hobby’s, 19 procent heeft te weinig tijd om vrienden persoonlijk te ontmoeten
• Tieners zien schermen meer dan twee keer zo vaak positief als ouders (40 procent tegenover 17 procent) en zien de invloed van sociale media op het mentale welzijn ook meer dan twee keer zo vaak positief (48 procent tegenover 21 procent). Slechts 18 procent van de tieners zegt een negatieve invloed van sociale media te ervaren.
• 72 procent van de ouders maakt zich zorgen over blootstelling aan schadelijke inhoud en 61 procent over contact met vreemden, tegenover 54 procent over slaap en 51 procent over schoolprestaties.
• 74 procent van de ouders voert wekelijks gesprekken met hun kind over sociale media, waarvan 20 procent dagelijks (moeders 24 procent tegenover 15 procent bij vaders) en variëren sterk per land.

Voor de onderzoekers is hier de hele enquete. Wat betreft gerapporteerde (niet: gemeten) schermtijd zit Nederland onder het gemiddelde. Ook zijn er wat minder zorgen over schade dan gemiddeld in de EU.

Experts positiever

Expert Ina Koning van de UvA tegenover de Volkskrant: “Het was hoognodig dat er iets werd gedaan aan het verslavende ontwerp van sociale media. Ik vind het goed en mooi dat het voorstel een stapsgewijze benadering heeft, net als de richtlijn.”

Ze doelt op de richtlijn gezond schermgebruik waaraan ze meeschreef. Overigens zijn Nederlandse wetenschappers de afgelopen jaren terughoudend geweest met het aanbevelen van sterke beperkingen, ook de belangrijkste onderzoeker Patti Valkenburg, al neigde zij recent naar meer regulering

Koning zegt nog: “Hoewel problematisch socialemediagebruik gepaard gaat met een lange schermtijd, is het omgekeerde niet per se waar.”

Leeftijdsverificatie probleem

Artikel 30 van de Kids Act schrijft voor dat lidstaten de nodige maatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat er verschillende manieren beschikbaar zijn om  te kunnen controleren op minimumleeftijd, en om ten minste één oplossing voor leeftijdsverificatie beschikbaar te stellen. In Australië werkt dit niet goed, dus ligt het gevoelig. De Europese Commissie wil met steekproefsgewijze controles nagaan of de aanbieders hierin afdoende voorzien, en hoge boetes opleggen indien ze dat niet doen.

In Nederland is de app Yivi beschikbaar voor verificatie van leeftijd zonder dat verdere gegevens worden overgedragen. Het is ontwikkeld onder leiding van Bart Jacobs van de Radboud Universiteit.

Christiane Wendehorst, hoogleraar aan de Universiteit van Wenen, waarschuwt dat leeftijdscontroles uitnodigen tot bedrog: jongeren kunnen zich registreren met de inloggegevens van een ouder familielid of een vriend. Niet de persoon zelf wordt gecontroleerd.

Bits of Freedom is tegen de Kids Act vanwege de leeftijdsverificatie die privacy schendt, en beperking van de vrijheid van meningsuiting van tieners. Anderzijds vindt BoF dat de garanties voor veiligheid die voor 15- tot 18-jarigen straks vereist worden, ook voor volwassenen moeten gelden. De Digital Fairness Act kan wel de goedkeuring wegdragen.

Politici ook

Dit werpt de vraag op of begrenzingen ook voor volwassenen nodig zijn. Dat zou in elk geval mogen gelden voor de Nederlandse politici, zo oppert Jarl van der Ploeg in zijn column in de Volkskrant van 18 september waarin hij de staf breekt over telefoongebruik tijdens de Algemene Beschouwingen met: “de grootste telefoonverslaafde van Den Haag is zonder twijfel Sophie Hermans”. (Foto)

“Mijn advies: pak gelijk door en stel exact hetzelfde verbod in voor Nederlandse volksvertegenwoordigers. Doe het voor hun eigen bestwil…Links, rechts, Kamer, kabinet: iedereen friemelt, tikt en frutselt zich werkelijk een ongeluk op dat ding, inclusief Vincent Karremans, die als staatssecretaris vorig jaar nog een richtlijn over schermgebruik voor jongeren presenteerde.

En inclusief staatssecretaris Willemijn Aerdts die minder dan een maand geleden nog met veel bombarie een campagne lanceerde om ouders aan te sporen met hun kind te praten over smartphoneverslaving.”

*) Beeld: ministers Sophie Hermans en Mirjam Sterk (Van Instagram-account Sophie Hermans)