Zoals Mietta Groeneveld, NATO Commander Control Center of Excellence (C2COE), herhaaldelijk uitdraagt, moet het speelveld van de Europese defensie volkomen veranderen als gevolg van hybride oorlogsvoering. Zo valt Rusland Europese overheden en bedrijven digitaal aan, zonder fysiek de grens over te hoeven gaan.

“Traditioneel is het ministerie van Defensie ingericht op het minimaliseren van risico's en instandhouding van de huidige krijgsmacht. Het is gericht op het steeds vervangen van bestaande systemen. En een industrie functioneert die daarop is ingericht, zal zeker geen voorstander zijn om de status quo te veranderen. Maar als je doet wat je deed, dan krijg je wat je had.” 

Ze noemt de Europese auto-industrie en VHS videorecorders als voorbeelden hoe je kunt blijven hangen in oude oplossingen. En het bedrijf Helsing AI als voorbeeld hoe Europa samen met start-ups de nieuwe defensie kan opbouwen. Dat stelt bondig: “Defensie is een kwestie van software geworden. Er is een bedrijf nodig dat volledig op software is gebaseerd om de geavanceerde architecturen en AI-algoritmen te ontwikkelen die onze democratieën beschermen.” Helsing kent intensieve samenwerking in drones met Oekraïne.

Kort gezegd: het militair-industrieel complex is verouderd en moet een fundamentele systeemverandering ondergaan. Voor Groeneveld biedt Oekraïne het grote voorbeeld hoe de strategie van oorlogsvoering verandert. Ministeries, wetenschap en startups staan dicht bij de oorlogsvoering in het veld, met snelle terugkoppeling over en weer van succes en falen van nieuwe technologie. 

Groeneveld: “Kijk, je moet je eigenlijk afvragen: wat werkt in de Oekraïne? Waarom zouden wij dat dan niet op dezelfde manier gaan doen? Zo kunnen we veel leren van de wijze waarop de Oekraïne nu de digitalisering doet, met een ministerie van digitalisering, en aandelen nemen in bedrijven en projecten voorfinancieren door de overheid.”

Startups versus democratische controle

Europa probeert als de wiedeweerga de eigen wapenindustrie uit te breiden. Dat is eens te meer een kwestie van technologie en in die zin lopen de beoogde publieke en militaire pogingen om minder afhankelijk te worden van Amerikaanse IT en platforms parallel.

Het wordt geholpen door een nieuwe basis van oorlogsvoering: met drones, AI en software als aanjagers. Er is dan minder traditioneel Amerikaans staal nodig. De plotselinge export van Oekraïense wapens naar bijvoorbeeld het Midden-Oosten is een strategische verrassing.

Dat is een reden te meer om in Europa eigen AI op te bouwen. Zo heeft de investering van ASML van 11 procent in het Franse AI-bedrijf Mistral voor 1,3 miljard euro ook militaire betekenis. Ook hier komt de vraag op tafel hoever Europa wil gaan met AI voor defensie en het verschaffen van trainingsdata. Met brave initiatieven als GPT-NL win je de oorlog niet.

Dus werpt dit alles wel de vraag op hoe de democratie omgaat met de nieuwe realiteit van ontwikkeling van tech en wapens waarbij defensie met startups snel werkt en nauwelijks kan wachten op democratische besluitvorming. En hoe de ‘civiele’ samenleving kan profiteren van technologie die voor defensie is ontwikkeld.

Boeiend is bovendien wat dit financieel betekent. Groeneveld laat doorschemeren dat de eis om 5 procent van het nationaal inkomen aan de Navo te besteden op zichzelf vrij onzinnig is. Het gaat om de manier van opbouwen van Europese wapenindustrie met software. Niet om tevoren willekeurig vastgestelde miljardenbedragen die dreigen in verouderde technologieontwikkeling van traditionele wapenindustrie te worden gestoken. 

Artikel 5 en de MIVD

Niet enkel stelt dit de hele ontwikkeling van defensie op de proef, ook het beginsel van de Navo in artikel 5: dat een aanval op één van de landen betekent dat alle lidstaten helpen verdedigen. Met cyberaanvallen van Rusland is dat het geval. Militaire inlichtingendienst MIVD stelde een gigantische toename van aanvallen vast.

Dus in weerwil van de angst dat Big Tech onder het regime-Trump spoedig Europa digitaal zal platleggen, werken defensie en de geheime diensten van de VS en West-Europa nog intensief samen. De nukken van de malloot in het Witte Huis ten spijt. Immers, Russen en Chinezen stelen op grote schaal gegevens die we wettelijk noch met een beroep op soevereiniteit kunnen beschermen.

Amerika heeft wel de financiële steun aan Oekraïne gestaakt om Europa te dwingen meer in Defensie te investeren. De daadwerkelijke leveringen van wapens aan Oekraïne vanuit de VS daalden niet, maar verschoven van staatssteun via de Presidential Drawdown Authority en Ukraine Security Assistance Initiative naar de commerciële Foreign Military Sales (FMS). Daarvoor betaalt nu vooral Europa de rekeningen. Gezien de kleine omvang doet Nederland behoorlijk mee in de FMS-stats.

Het bevriezen van financiële hulp wil niet zeggen dat de VS de handen van de oorlog heeft afgetrokken. Zo blijft Oekraïne intensief gebruikmaken van Starlink van Elon Musk. De Russen maakten er met gesmokkelde terminals illegaal gebruik van om Oekraïne zwaar te treffen in februari 2026, maar Starlink wist die verbindingen te elimineren.

Europa betaalt rekeningen

Het staken van levering van wapens aan Oekraïne deed de VS in de veronderstelling dat Europa subiet de bestedingen bij Amerikaanse wapenbedrijven zou opvoeren. De eis van Trump voor 5 procent besteding van het inkomen door de Navo-lidstaten aan defensie was meer nog een handels- dan een politieke maatregel.

De toename van bestedingen was al aanzienlijk met de inval van Rusland in Oekraïne in februari 2022, waarmee Vladimir Poetin de defensie-industrie wereldwijd een grote dienst bewees. Volgens het Foreign Military Sales (FMS) programma exporteerden de VS tussen 2017 en 2021 jaarlijks voor gemiddeld 11 miljard dollar naar Europese landen, in 2024 alleen al was dit 68 miljard.

Sifpro noteert een groei van ruim 200 procent – een verdrievoudiging - van Amerikaanse wapenexport naar Europa, van de periode 2021-2025 in vergelijking met de vijf jaar daarvoor, voornamelijk vanwege export naar Oekraïne.

Europese defensiebudgetten stegen al van gemiddeld 1,3 tot meer dan 2 procent van het nationaal inkomen, en besteding aan wapens naar 0,7 procent. Europa wil minder afhankelijk van de VS worden, maar dat kost tijd. De VS kon snel leveren. Echter, zorgen groeien vanwege de grote afhankelijkheid van de VS met bijvoorbeeld updates van software voor wapensystemen.

De Europese strategie voor de defensie-industrie (EDIS) en het rapport-Draghi, beide van 2024, stellen dat Europa 80 procent van de wapens buiten Europa koopt. Dat cijfer is te hoog, zo stelt onderzoek van Mejino-López en Wolff (2024) en Burilkov en Wolff (2025). Europese regeringen, met uitzonderingen zoals Polen, kopen doorgaans bij binnenlandse producenten. Bovendien zeggen de statistieken niet alles, want de wapenleveranties volgen uit langjarige contracten.

Europese inlichtingendiensten vallen Rusland aan

Nu al rekken AIVD en MIVD de wettelijke grenzen op met de inzet van sleepnetten, zo bleek deze week. Europese inlichtingendiensten werken nog steeds nauw samen met de Amerikaanse CIA en andere diensten, maar intensiveren Europese samenwerking, zo stellen Le Monde en The Conversation.

Recent schreef Le Monde dat de Franse dienst DGSE terughoudend is om met Amerikaanse diensten samen te werken. Europese samenwerking groeit. Recent reisde Philipp Wolff, Duitse inlichtingenchef, verschillende malen naar Frankrijk voor gesprekken met ambtgenoot Pascal Mailhos. Maar in de zogenaamde ‘Coalition of the willing’ van voornamelijk Navo-landen die Oekraïne helpen met inlichtingen doen de Amerikaanse diensten nog mee.

“De bilaterale contacten tussen Britse inlichtingenchefs en hun belangrijkste Europese partners, voornamelijk in België, Frankrijk en Nederland, waren al hecht en werden in 2025 sterker”, aldus Le Monde. Londen wil de banden met de EU aanhalen, Canada ook. Beide landen behoren tot het Five Eyes-verband waarbinnen ook de VS, Australië en Nieuw-Zeeland inlichtingen uitwisselen. Dat boet in aan betekenis.

MIVD en AIVD zeggen minder inlichtingen te delen met de VS vanwege de onbezonnen politiek aldaar en mogelijk lekken naar Rusland. De MIVD maakt geen geheim van intensieve deelname aan de oorlog van Rusland tegen Oekraïne. Officieel gaat het om verdediging tegen Russische agressie hier te lande, vooral van de hackers van eenheid 29155 van de GRU, die het gemunt hebben op westerse overheden en vitale infrastructuur.

Volgens de betrokken westerse inlichtingendiensten probeert ‘29155’ zicht te krijgen op militaire verplaatsingen van westerse wapenleveranties aan Oekraïne. De cyberoperaties moeten fysieke sabotage door 29155 ondersteunen in Oekraïne en het westen.

Recent nog heeft minister Yesilgöz nog benadrukt dat het de MIVD is toegestaan, met toestemming van de regering, om aanvallen op Russische infrastructuur uit te voeren als hij dat nodig vindt.

Inlichtingendiensten concurreren en werken tegelijkertijd nauw samen. Het is als een schoolklas. Iedereen wil haantje de voorste zijn, maar ook delen met anderen als er iets bijzonders verricht of gevonden is. Zo is het ook met de oorlog tegen Rusland. Dat is meer een informatieoorlog geworden dan een treffen met staal.

Pas later zal blijken hoe intensief de MIVD bij de oorlog met Rusland betrokken was, en dat Volodymyr Zelensky behalve voor geld en wapens nog een reden had om Nederland vaak te bezoeken: inlichtingen en wellicht software. Met instemming van premier Dick Schoof met zijn intensieve verleden bij de diensten.