Het is echt waar: leerlingen in Nederland leren vandaag de dag minder op school dan destijds hun ouders. De Oeso concludeert op basis van Pisa-onderzoek dat Nederlandse kinderen dommer worden. De Staat van het Onderwijs dat de Onderwijsinspectie deze week uitbracht, bevestigt de zorgen.

Ja, er is een lerarentekort, de kwaliteit van de pabo schiet tekort en de motivatie van leerlingen is laag. Maar er is meer aan de hand. Romantische onderwijsconcepten, overdadige technologie en een angstig ministerie functioneren als katalysator voor toenemende domheid.

In het Nederlandse onderwijs is een nieuwe schoolstrijd gaande. Er is de rationele beweging met onderwijsvormen die bewezen effectief zijn om het leren van leerlingen te verbeteren, zoals directe instructie, een kennisrijk curriculum en een leraar in een klaslokaal als ideale leersetting.

Daartegenover staat een romantische beweging: de unschooling-hype, die de leraar vervangt door een coach, de leerling zelf laat kiezen wat hij leert, liefst buiten in de natuur en los van toetsen, deadlines of vooraf geformuleerde leerdoelen.

De strijd wordt zichtbaar wanneer het gaat over thuiszitters, op dit moment zeker zo’n zestigduizend. Zijn deze leerlingen uitgevallen omdat leraren onvoldoende bekwaam zijn om iedereen binnenboord te houden? Of heeft het schoolsysteem geen oog voor zogenoemde neurodiversiteit onder leerlingen? Hoewel de laatste optie verleidelijk klinkt, is die verkeerd. Ieder mens mag dan uniek zijn, de manier waarop mensen leren is universeel.

Leerproces ondermijnd

Na decennia van onderzoek weten we dat een leerling zelf laten kiezen wat hij of zij wil leren en hoe hij dat aanpakt, het opdoen van basisvaardigheden vertraagt en tot lagere uitkomsten leidt. Toch wint de romantiek van het individu dat zelfstandig de wereld ontdekt het van harde onderzoeksresultaten.

Op de recent georganiseerde thuiszittersbeurs werd het fröbelen van uitgevallen leerlingen gepresenteerd als ondernemerschap en ontwikkeling van talenten. Alsof kunnen lezen en rekenen op eenzelfde plan staan als poppetjes haken.

Door het leren van basisvaardigheden te bagatelliseren, met nadruk op de ontwikkeling van eigen talenten, wordt het traditionele leerproces op school ondermijnd. In een werkelijkheid waarin Nederlandse leerlingen in lezen en rekenen onderaan bungelen in ranglijsten, is dat een gevaarlijke ideologie.

In zijn ontluisterende boek The Digital Delusion laat neurowetenschapper Jared Cooney Horvath zien hoe de alomtegenwoordigheid van ‘edtech’-toepassingen sinds de eeuwwisseling het leerproces van leerlingen heeft verstoord. Waar door Google c.s. werd beweerd dat leren leuker en efficiënter zou worden door digitale gamification, blijken 25 jaar na de eeuwwisseling – het kantelpunt waarna digitale technologie exponentieel toenam in de klaslokalen – alleen negatieve effecten van alle iPads in de klaslokalen zichtbaar.

Beter op papier

De onderzoeken zijn helder: lezen van papier is beter dan van een scherm, aantekeningen schrijven met de hand bevordert het denken meer dan meetypen, en papieren boeken lezen levert een hogere score in digitale vaardigheden op dan langdurig apps gebruiken.

Met de komst van AI is de uitbesteding van het denken, het zogeheten ‘cognitive offloading’, gemeengoed geworden. De focus die nodig is voor het dieplezen van een langere tekst wordt niet bereikt als AI het in een paar seconden voor je samenvat.

De smartphones mogen dan succesvol uit de school zijn geweerd, alle klaslokalen waar leerlingen nu vrije toegang hebben tot AI kunnen dalende leerprestaties verwachten. In september 2026 verschijnen de nieuwe Pisa-scores, de eerste die zijn verzameld in een periode van grootschalig ChatGPT-gebruik in het onderwijs. Dat wordt een slachting.

Van een overheid die bij wet verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs, zou men serieuze richtlijnen verwachten zodra de leerprestaties jaar op jaar fors dalen. Toch zien we geen interventies in Nederland.

Waar België minimumdoelen heeft gesteld om het kennisniveau van basisschoolleerlingen op peil te brengen en Engeland voorschrijft hoe leraren effectief moeten lesgeven, blijft gerichte actie vanuit het ministerie van Onderwijs uit. Dit komt door de voortdurende angst om met gerichte acties voor kwaliteitsverbetering in te gaan tegen artikel 23 – de vrijheid van onderwijs.

Uit het dal van domheid

Hoewel deze onderwijsvrijheid gaat over de denominatie van scholen, wordt het artikel door het onderwijsveld gebruikt om overheidsbemoeienis met het leraarschap te voorkomen. Zo verzette de Onderwijsraad zich recent tegen een het wetsvoorstel met de verplichting tot evidence-informed, dat wil zeggen bewezen effectief, handelen van leraren. De kans is groot dat de Tweede Kamer opnieuw inbindt en de wet verzacht of terugtrekt.

De cognitieve worsteling die aan kennisopbouw en beheersing van vaardigheden voorafgaat, kost per definitie moeite. Als wij als Nederland uit het dal van domheid willen klimmen, is de weg er één van evidence-informed werken: zonder romantiek, met een minimum aan technologie en gesteund door een voortvarende overheid. We weten hoe leren werkt, nu moeten we het nog doen.

*) David Roelofs is leraar Nederlands en werkt voor Stichting Meer Leren op School. Eerder verscheen een versie van dit artikel in de Volkskrant

**) Photo by CDC on Unsplash