In een discussie op LinkedIn over ons kritische artikel over actiejournalistiek van Eric Smit, en dito opinies van Wim van de Pol en van Guido van Nispen stelde Fréderike Geerdink voor om haar boek grondig te lezen.

Het in april 2025 verschenen “Alle journalistiek is activisme” is een “manifest”, te koop en te leen. De persoonlijke beschrijving over Geerdink (1970): “…is onafhankelijk journalist en auteur, gespecialiseerd in macht. Tussen 2006 en 2020 was ze correspondent in Turkije en Koerdistan. Haar twee boeken over de Koerdische strijd, De jongens zijn dood (2014) en Dit vuur dooft nooit (2018), werden genomineerd voor de Brusseprijs. Ze publiceert in onder meer De Groene Amsterdammer, Vrij Nederland, Wordt Vervolgd, NRC, One World, New Lines Magazine en Index on Censorship.”
 In september 2015 werd Geerdink na een correspondentschap van bijna tien jaar Turkije uitgezet. Ze was opgepakt met een groep vredesactivisten waarover ze schreef, en werd na twee nachten politiecel op het vliegtuig gezet, richting Amsterdam.

Eerder al vormen haar in het Turks vertaalde columns een dusdanige bedreiging voor het regime dat ze wordt aangeklaagd voor de rechtbank in Diyarbakir wegens “propaganda voor een terroristische organisatie”. Dankzij een eminente (Koerdische!) verdediging volgt vrijspraak: “En ik, edelachtbare, ben journalist, géén propagandist.”

“Zeker, ik schreef op het scherp van de snede over de Koerdische kwestie en de gewapende strijd, maar altijd op een journalistieke manier. Al mijn werk voldeed aan de regels van het vak. Zelfs mijn columns…waren uitgesproken maar gebaseerd op feiten.” Niettemin erkent ze, “gaandeweg opgeschoven [te zijn] naar Koerdistan, waar ik mijn objectiviteit - die toch al een illusie was, zo besefte ik steeds meer - losliet en positie begon in te nemen. Ik schoof op van ongebonden waakhond naar 'pleitbezorger voor sociale verandering’.”

Idealisme gesmoord

Daar is ze trots op. Het sluit aan bij het idee dat ze van jongs af aan had van journalistiek: bijdragen aan een rechtvaardiger wereld. Dat werd, zegt ze, de kop ingedrukt op de Hogeschool voor de Journalistiek in Zwolle: “Dat objectiviteit niet bestond, werd daar wel erkend. Je neemt immers altijd jezelf mee, en uit je onderwerpkeuze of specialisatie alleen al blijkt wat je belangrijk en interessant vindt. Maar je moet wel naar objectiviteit streven, en nooit te betrokken raken bij je onderwerp maar professionele afstand bewaren. De eigenschappen bij uitstek van de 'ongebonden waakhond. Die lessen leerde ik rap. In minder dan vier jaar tijd was de puber die met de pen de wereld zou veranderen, verlept. Aan mij was een keurige beginnend journalist ontsproten.”

Geerdink begint bij het Hengelo’s Dagblad van Tubantia met de vaak onderschatte leerschool van de intensieve en breed georiënteerde lokale en regionale journalistiek. Ze werkt vervolgens voor tijdschriften van VNU, later Sanoma en DPG Media. In Koerdistan begint ze als freelancer met onderzoek naar een Turks bombardement waarbij 34 burgers sterven en haalt “alle journalistieke methodes uit de kast die er waren. Ik werd vooral meer journalist, realiseerde ik me, doordat ik voor het eerst in mijn leven verslag deed vanuit het gezichtspunt van een maatschappelijke groep die systematisch en al vele decennia lang werd onderdrukt…

Uitgangspunt blééf de waarheid….Het waren burgers, en de staat wist dat. Dat hardmaken, was journalistiek. Soms zou ik willen dat ik toen al had geweten dat 'pleitbezorger voor sociale verandering', oftewel 'activist', een legitieme journalistieke positie was.”

Moedige correspondent

Eerlijk gezegd heb ik het idee dat Fréderike met haar werk over de Koerden ‘gewoon’ haar vak uitoefent, weliswaar heel begeesterd. Het valt volgens mij wel mee met het activisme in haar eigen praktijk. Ze doet haar werk nauwgezet, in een gebied waar vrije pers nauwelijks kan werken. Dat is buitengewoon moedig.

Het bracht ook wat herkenning. Eind jaren tachtig hobbelde ik bij tijd en wijle in Oost-Europa en gaf de samenlevingen bepaald niet weer vanuit de gezichtspunten van de communistische dictaturen. Het liep daar politiek wel goed af, althans zo leek het in 1988-1989 in landen als Polen, Hongarije, Tsjecho-Slowakije en Roemenië. Koerden worden daarentegen nu wederom verraden.

Geerdink neemt het op voor Koerdische journalisten die binnen het kader van hun verzetsleger PKK opereren: “Deze Koerdische journalisten functioneren in hun wereld en zijn met hun revolutionaire wereldvisie de ultieme pleitbezorgers voor sociale verandering. De journalisten bij westerse gevestigde media werken in hún wereld, binnen het kapitalisme en het daarmee verbonden toenemende fascisme, maar zij noemen zich ‘ongebonden waakhonden'. Hoe raar is dat?”

Goed, dat mag je vinden, beetje kort door de bocht. De volgende vergelijking vind ik beter: “Je zou Koerdische media kunnen vergelijken met verzetsmedia die in de Tweede Wereldoorlog in Nederland opkwamen. Je had de gecensureerde gelijkgeschakelde pers, die opdiste wat binnen de lijntjes van de bezetter paste. En je had verzetskranten, die meldden wat er ondergronds gebeurde, over de voortgang in de oorlog berichtten, de misdaden van de nazi's onder de aandacht brachten, de nazi-ideologie bekritiseerden en mensen aanspoorden zich aan te sluiten bij het verzet. Wie betrapt werd op medewerking aan zo'n blad of zelfs maar het lezen ervan, kon op represailles rekenen, tot aan executie aan toe.”

Kortom: journalistiek onderzoekt de macht, en vooral de kwade kanten en uitwassen daarvan. Tot zover ben ik Fréderike dankbaar voor de boeiende ervaringen, zienswijzen en lessen in de beweegredenen van al dan niet activistische journalistiek.

Overtuigd eigen gelijk

Die waardering houdt op waar het de uitbreiding betrof naar de beschrijving van Geerdink van actiejournalistiek elders. Die vind ik te eenzijdig en met al te veel links drammerig aplomb gebracht: vóór Groene Amsterdammer, Frontaal Naakt van Peter Breedveld, de Zwarte Piet-strijd en Black Lives Matter en tegen Wierd Duk en Powned.

Dat sluit aan op de (rigide) driedeling van journalisten:

• ondersteuner van de macht
• ongebonden waakhond (klassieke, onafhankelijke jager)
• pleitbezorger voor sociale verandering’.

Journalisten zien zich bij voorkeur als onafhankelijke waakhond, niet als verlengstuk van de macht noch als pleitbezorger. Toch, vindt Geerdink, bestaat ‘ongebonden’ niet omdat iedereen positie kiest vanuit z’n eigen referentiekader, gebonden aan de plek in de maatschappij. Dus heeft ze weinig met het na te streven ideaal van ‘objectiviteit’. Gevestigde orde en gevestigde media houden elkaars aanzien in stand in een verdienmodel waarin de witte (veelal mannelijke) journalisten een dito doelgroep bedienen. Ze houden degenen die verandering nastreven expres buiten de deur onder het mom van afkeer van ‘actiejournalistiek’. Onder dictaturen vind je daarentegen vaker journalisten die sociale verandering nastreven.

Dit categoriseren vind ik nogal kortzichtig, je hebt talloze vormen van weergave van de werkelijkheid, journalistiek en niet-journalistiek. In dit deel had Geerdink de deur kunnen openen naar onderzoek, gezonde twijfel aan de grenzen van haar eigen gezichtspunten, en een vergelijking van de realiteit zoals gezien door rechtse en linkse brillen in actiejournalistiek. Die op zichzelf verschillende gradaties heeft, met als uiterste nu Eric Smit die met The Firewall juridische actie wil bundelen met journalistiek. (Wat Geerdink steunt.)

Ze had tenminste ook ietsie-pietsie kritischer kunnen zijn over ‘genocide’ dat ze per se als duiding van de moorddadige bombardementen op Gaza wil hanteren. Alsof journalistieke beschrijvingen en beelden van oorlogsmisdaden niet veel indringender en overtuigender zijn dan een gemakzuchtig etiket als ‘genocide’. (En ja, ik ben net als Geerdink fan van Palestijnse actiejournalist Sakir Khader.)

Ook het herhaaldelijk dwepen met het witte privilege ontaardt gemakkelijk in omgekeerd racisme, ook in haar kritiek op LinkedIn. Ik vind het fijn als de vrijheid van meningsuiting niet bij voorbaat door schuldig verklaarde identiteit wordt beknot. Ja, ik heb lang genoeg geleefd in een zwarte gemeenschap en in buitenlandse omgevingen om te weten dat wij hoe dan ook cultureel en materieel bevooroordeeld zijn; soms in een tunnel verblijven. Maar niet alle beweringen uit de monden van witte mannen zijn abject en uitingen van zwarte vrouwen van One World per definitie gespeend van gemakzuchtige vooroordelen over goed en kwaad.

De realiteit en de weergave daarvan zijn zo veel complexer, van de eenvoudige wie-wat-waar-hoe verslaggeving tot kunst. Zie bijvoorbeeld hoe schurend dat naar voren treedt in de geweldige docuserie Fortuyn: On-Hollands, met veel beelden van Moslimomroepen, zinniger is dan de korte bochten die Geerdink neemt in haar duidingen van actiejournalistiek.

Maar wellicht ziet ze nog kans om een proefschrift te schrijven over dit onderwerp. Want ook wetenschap schijnt (soms) activistisch te mogen/moeten zijn. Want dit boek geeft daarvoor een goed startpunt, geeft in een aantrekkelijke stijl een goed inzicht hoe vanuit ‘actiejournalistiek’ wordt gedacht. En dat inzicht is, door haar openheid, veel waard.

*) Beeld: Bezige Bij