José van Dijck is bekend onderzoeker van maatschappelijke gevolgen van media en digitalisering aan Universiteit Utrecht en was KNAW-voorzitter. Bart Jacobs is een technische autoriteit in cybersecurity en privacy aan Radboud in Nijmegen. De alfa en bèta vonden elkaar al in een wetenschappelijke publicatie over veilig online identificeren.

Publiciteit in NRC

“Gaat Nederland het voortouw nemen in de ontwikkeling van alternatieven voor Facebook en TikTok? Wetenschappers Bart Jacobs (Radboud Universiteit) en José van Dijck (Universiteit Utrecht) hebben ambities in die richting.”, luidde de belofte in NRC in 2021. Van Dijck over het doel van een Europees sociaal medium: “een wisselwerking tussen bewustwording, wetgeving en ontwikkeling. Als je geen alternatief te bieden hebt, hoe klein ook, heb je weinig grond om met techbedrijven te onderhandelen over de spelregels van de digitale omgeving.”

Na jarenlang goede sier te hebben gemaakt met kritiek op Big Tech (Van Dijck) en mooie bijdragen te hebben geleverd aan onder meer de cryptografie (Jacobs) was dit een mooie stap: zelf een alternatief maken. Netkwesties besteedde er een verhaal aan, waarbij experts sceptisch waren over de kans van slagen. In een apart artikel legde Michiel Buitelaar nauwgezet uit dat de brave wetenschappers de barre realiteit niet helemaal goed in het oog hadden.

NRC kwam er niet meer op terug. Media hebben een beroerd geheugen, want terugkijken naar wat ooit is beweerd krijgt zelden aandacht. Er is een voorkeur voor de waan van de dag.  

Geen moreel oordeel

De prestigieuze premies waren elk 2,5 miljoen euro, vrij te besteden. Maar Van Dijck blijkt te zijn afgehaakt en een gering deel te hebben geïnvesteerd: “Wij zijn in 2025 gestopt met actieve bijdragen aan het project omdat ons Utrechtse deel vooral bestond uit onderzoek bij doelgroepen voor interface-ontwerp. Dat deel was afgerond.”

Teleurstellend? Van Dijck: “Je begint een experiment altijd met positieve verwachtingen en dat is ook goed. Maar het was vanaf het begin duidelijk dat PubHubs een long shot was. Dat sommige dingen moeilijker blijken, is inherent aan onderzoek.”

Van Dijck heeft naar schatting twee ton van haar 2,5 miljoen euro Spinozapremie in PubHubs gestoken. Jacobs heeft van zijn 2,5 miljoen Stevinpremie wel 1,5 miljoen in Pubhubs gestoken, en kreeg elders nog een paar ton aan bijdragen.

Hij zegt over de geringere bijdrage van Van Dijck, nadat ze publicitair in de bus blies: “Ik heb niet de neiging om daar een moreel oordeel over te vellen. José en ik hebben daar een goed gesprek over gehad. Ze zat inmiddels tegen haar emeritaat aan en dit had niet langer haar prioriteit.”

Jacobs zelf leverde wel een grote inspanning die tot iets van een sociaal net leidt. Maar dat slaat (nog) niet aan. Een onderzoekje naar de inhoud van PubHubs toont een aantal discussiegroepen in de non-profit sector, bijvoorbeeld van patiëntenverenigingen. Opgeteld zijn dat honderden berichten, veelal verouderd. Deelname is pover. Jacobs beweert dat de grootste communities achter gesloten deuren binnen zijn Radboud Universiteit wel floreren. Dat zijn echter maar honderd personen. Geslaagd is dit niet te noemen.

Jacobs: “Wij maken keuzes over de inrichting van de techniek voor publiek belang, dus voor open en gesloten groepen met een veilige manier van deelnemen. De impact meet ik niet louter in gebruikersaantallen, maar ook in het uitdragen van ideeën.”

Boven Jan

Het is evident dat PubHubs nooit of te nimmer een alternatief voor TikTok, Insta of WhatsApp zal worden. Jacobs beaamt dat: “Je confronteert me met de uitspraken die we bijna 5 jaar geleden gedaan hebben. Toen moesten alle verkenningen nog plaatsvinden. Ik vind het niet erg om doelen en standpunten bij te stellen in de tijd.”

Het aanbod van PubHubs is meer een alternatief voor Slack, voor intern gebruik bij organisaties. Jacobs: “Dan gaan alle data naar de VS, en PubHubs draait op je eigen computers of in een publieke cloud. Nu is er aandacht voor digitale soevereiniteit. Wij draaien PubHubs lokaal.”

Dat is concreet getest, zonder succes. De community Boven-Jan.nl voor mensen met mentale problemen heeft PubHubs een poos getest, maar van definitieve invoering afgezien. “We gingen het gebruiken omdat het enorm privacyvriendelijk is, want je verwacht dat mensen met mentale problemen voor discretie kiezen. Maar gebruikers kwamen vanuit BovenJan in een hele andere omgeving van PubHubs en voelden zich daar niet thuis. De drempels waren te hoog.”

Dat zegt Bert Stavenuiter van de organisatie Ypsilon voor mentale patiënten en hun naasten. Voor PubHubs was het geen optie om de toepassing te draaien op de site van Boven-Jan. Nu wordt getest met Bonfire software voor communicatie. Dat bevalt beter dan PubHubs.

Privacy met de mond beleden

Het vooronderzoek leverde volgens Jacobs op dat mensen veel waarde hechten aan privacy en dat optimaal geregeld willen zien onder eigen controle. Opzienbarend is dat niet, want dat was al een a-priori uitgangspunt van PubHubs. Maar er schijnt nogal wat licht tussen wat mensen beweren aan principes en hoe ze ernaar handelen. Het mag niet te veel moeite kosten.

Veel onderzoek van vooral Alessandro Acquisti van MIT, toont een gapend gat tussen principes en feitelijk gedrag bij sociale media. Deelnemers zeggen privacy te willen, maar betalen grif met data want dat voelt als ‘gratis’. Een tweede onweerstaanbare attractie van grote platforms is gemak. Software van Insta, TikTok, Facebook en Slack is superieur. Bijvoorbeeld alternatief Mastodon biedt communicatie zonder datagraaien, maar breekt niet door met minder dan 1 miljoen gebruikers. Signal doet het veel beter met 70 miljoen, maar dat deert WhatsApp nauwelijks.

Bovendien geldt de Wet van Metcalfe: exponentiële groei waarna mensen blijven omdat “iedereen” deelneemt. Afkalving gaat net zo snel, maar pas als iets beters voorhanden is. Zoals Hyves dat door een opkomend Facebook naar het digitale museum werd verbannen. Hoe moeilijk massale overgang is blijkt uit het vasthouden aan WhatsApp in plaats van overgang naar het privacyvriendelijke Signal. WhatsApp heeft wereldwijd 3 miljard maandelijks actieve gebruikers en in Nederland bijna 14 miljoen gebruikers, Signal wereldwijd 100 miljoen en in Nederland 2,5 miljoen. In berichtenvolume is het verschil nog veel groter.

Marketing voor alternatieven schiet tekort, want ze beschikken niet over miljarden euro's. Jacobs: “Ja, dat is dat is een eeuwige discussie. Maar ik ben academicus en heb niet als drijfveer de hele wereldbevolking mee te nemen.”

Apart veilig inloggen

Inloggen bij PubHubs vereist de app Yivi (voorheen: Irma) om gegevens veilig te delen. Jacobs bouwde Yivi. Dit trekt na 14 jaar een beperkt aantal non-profit organisaties, met samen tienduizenden actieve gebruikers. Jacobs wijst op lichtpuntjes als Stichting CIS (verzekeringsdata) waar jaarlijks 60.000 inzageverzoeken met Yivi plaatsvinden. Gemeente Nijmegen gebruikt het. Voor Nederlanders zonder actieve DigiD die (net) over de grens wonen is het handig.

Nu de Europese ‘wallet’ voor veilig persoonlijk databeheer wordt ingevoerd, hoopt Jacobs op een doorbraak. Yivi is echter geen onderdeel van de vier grote testen voor de Europese wallet, en Nederland bouwt een publieke wallet en kies niet voor Yivi ondanks pleidooien van Jacobs bij de Tweede Kamer.

Jacobs vindt eigenlijk dat de publieke sector zijn projecten Yivi en PubHubs breed moet omarmen, maar de respons blijft uit ondanks fraaie debatten over soevereiniteit en privacy; iets met droom en daad.

 Jacobs: “Het is voor lokale overheden ideaal om diensten aan burgers te organiseren. Wil je een nieuw rijbewijs? Dat kan je via PubHubs doen. Ook geschikt voor inspraak, lokale online referenda en burgerinitiatieven. Deze methode is ideaal, mensen kunnen ook anoniem meedoen, terwijl de gemeente wel kan checken of iemand inwoner is.”

Yivi is open source, maar de merkrechten liggen bij de Stichting Privacy by Design waar Jacobs onbezoldigd voorzitter is. De stichting geeft IT-bedrijf Caesar een exclusief recht om Yivi te vermarkten, ook voor commerciële doeleinden. Het moet een open source, privacy-vriendelijke dienst blijven.

“Ik zoek ook voor PubHubs een combinatie tussen publieke waarden en zakelijke efficiëntie.” En dat valt niet mee, want gegadigden willen geld verdienen met de data van gebruikers en reclame. Marketing om PubHubs te slijten vereist immers inkomsten.

Onderzoek HvA

Dat dilemma schetst ook onderzoeker Esther Hammelburg.  Met collega’s van de Hogeschool van Amsterdam onderzocht ze ontwerpen voor publieke netwerken, betaald door onder meer SIDN-fonds. Het behelsde opzet van “civic media waarin het welzijn van de gemeenschap en haar leden voorop staat”.

De uitkomst is dat er zes verschillende types online communities te onderscheiden zijn naar gelang de manier van gebruik, en dat dit steeds een ander ontwerp vereist. “Dat hebben we concreet toepasbaar gemaakt in de vorm van een toolkit die organisaties kunnen gebruiken”, aldus Hammelburg.

“De noodzaak voor veilige online omgevingen en wat wij civic social media noemen wordt breed gezien en er zijn ook veel initiatieven gaande, waarvan PubHubs er een is. Geld en organisatievormen zijn bottlenecks. Hoe ga je dit op een goede manier inrichten?”, zegt Hammelburg. Ze overlegde mogelijke toepassingen met publieke omroepen als BNNVara, NTR, Gemeente Amsterdam en vooral patiëntenverenigingen in de ggz. “Die laatste hebben nu vaak besloten Facebook-groepen, maar worstelen met het delen van persoonlijke uitingen want vinden dit onveilig.”

Hammelburg ziet ook dat PubHubs dit niet allemaal gaat oplossen. “Wij kijken breed naar verschillende mogelijkheden en hebben daarbij veel geleerd van wat er wel en wat er niet goed werkt in PubHubs...”

*) Beeld vervaardigd met ChatGPT