Weet je het nog? Er was een tijd dat de oude Jan Mulder de vrije nar van de Nederlandse televisie was. Hij had de vrijheid om een gedachte te laten ontstaan, te onderzoeken en soms zelfs te laten ontsporen. Aan tafel bij Barend & Van Dorp belichtte hij steevast de andere kant. Hij zei wat anderen niet durfden te zeggen. Vrij, authentiek en origineel. Tegen de draad in.

De één vond hem een irritante betweter, de ander een verademing. De meningen liepen uiteen. Daarom was het goede tv. Er gebeurde iets aan tafel. Niet iedereen hoefde het met elkaar eens te zijn om toch naar elkaar te luisteren.

Van onvoorspelbaarheid naar formule

Niet veel later schoof ook Jan Mulder aan bij het gerenommeerde De Wereld Draait Door aan de Westergasfabriek. Opvallend genoeg werd juist daar de vrije nar al voorzichtig ingekaderd. Mulder kreeg een rubriek: De tien ergernissen van Jan. De dwarsdenker werd onderdeel van de formule. De onvoorspelbaarheid kreeg een begin- en eindtijd. Zelfs de vrije geest moest in een format passen.

Dat was nog vóór sociale media het publieke debat volledig zouden overnemen. De eerste tekenen waren al zichtbaar.

Aan de talkshowtafels zitten nog altijd mensen met uitgesproken meningen. Maar de vrije nar is zeldzaam geworden. Er zitten vooral mensen die begrijpen hoe het spel werkt. Ze voelen feilloos aan welke toon aanslaat. Een scherpe mening scoort. Een harde mening scoort beter. Een goed onderbouwde mening is niet altijd noodzakelijk.

Je hoeft van een onderwerp geen verstand te hebben om er overtuigend over te klinken. Zekerheid is tegenwoordig een vorm van entertainment.

Digitale rechtbank

Johan Derksen is misschien de merkwaardigste uitzondering. Je kunt veel van hem vinden, maar zelden dat hij een zorgvuldig geconstrueerde rol speelt. Hij kan niet anders dan zeggen wat hij vindt. Hij neemt iedereen de maat, maar heeft ook iets wat schaars is geworden: de bereidheid om zonder veiligheidsgordel een mening te geven. Soms ongenuanceerd en soms provocerend, maar voor velen juist daardoor herkenbaar.

Het werkt. Hij trekt kijkers, verdient een riant honorarium en heeft daarmee onbedoeld laten zien dat authenticiteit ook een verdienmodel kan zijn. En dus kijken ambitieuze tafelgasten, presentatoren en opiniemakers goed om zich heen. Ze zien wat werkt en denken: dat wil ik ook.

Maar volledig vrij zijn ze nooit. Sociale media kijken mee. Niet alleen wanneer iemand een grens overschrijdt, maar vooral omdat iedereen weet dat het kan gebeuren. Eén ongelukkige zin en de digitale rechtbank opent haar zitting. Dus wordt eerst gebouwd aan een netwerk. Aan een profiel. Aan een merk. De mening komt daarna.

Een houding kwijtgeraakt

In de huidige mediawereld telt niet alleen het vak, ook de persoon die het vak speelt. Bekendheid is niet langer een bijproduct van het werk. Bekendheid ís steeds vaker het werk geworden.

De nar is niet verdwenen omdat hij verboden werd. Hij verdween omdat hij zich moest aanpassen aan een systeem waarin spontaniteit een risico is en authenticiteit marketingtechnisch interessant.

De moderne nar draagt geen belletjesmuts meer. Hij draagt een profielpagina. Op LinkedIn, Instagram en Facebook.

Ik verlang weer naar mensen die gewoon zichzelf zijn. Desnoods hakkelend, zoekend of stotterend. Mensen die niet aanschuiven om anderen de maat te nemen of hun volgende uitnodiging veilig te stellen, maar omdat ze werkelijk iets onverwachts te zeggen hebben. Dan maar minder kijkers. Minder clicks. Minder geld.

De talkshows zijn nu met vakantie, de nieuwsstroom vertraagt en misschien is dat precies het moment om ons af te vragen wat we kwijt zijn geraakt. Een televisiepersoonlijkheid. En een houding. Een manier van denken. De oude Jan Mulder. De vrije nar die nog gewoon mocht bestaan.

*) Pascal Meyer is docent Nederlands en sectieleider vmbo, havo en vwo aan het Bouwens in Panningen. Dit opinieartikel verscheen eerder bij Trouw

**) Beeld: Villa BVD, RTL, 1998, Henk van Dorp en Jan Mulder