Patrick Lacroix, algemeen directeur van het Belgische persbureau Belga, omschrijft geverifieerde journalistiek als schaars en duur en enkel te handhaven met eerlijke vergoeding van auteursrecht door de AI-bedrijven. Ze willen hun klanten betrouwbare antwoorden geven, dan moeten ze de bronnen van betrouwbare informatie niet kapot concurreren. Dat is defensief gedacht, en ook begrijpelijk. Zeker in een markt als Nederland waar de betalingsbereidheid voor online nieuws laag is en veel van het advertentiegeld naar de grote platforms gaat.

AI kan ook journalistiek echter ook versterken, blijkt uit een recente interview met onderzoeker Sanne Vrijenhoek van de Universiteit van Amsterdam. Ze onderzocht hoe technologie journalistieke redacties kan versterken, bijvoorbeeld om filterbubbels te voorkomen: dat mensen alleen hun welgevallig nieuws zien en polariseren

Ze probeert “een brug te slaan tussen abstracte journalistieke waarden, zoals diversiteit, en concrete technische implementaties”. Hoe kun je juist gebruik maken van algoritmische nieuwsaanbevelingen?

Omdraaien van de IA-inzet

Mediatitels vertegenwoordigen verschillende democratische idealen, van links tot rechts, van maatschappelijk controlerend tot conformistisch. Naarmate uitgevers zich scherper profileren, binden ze hun klanten beter. Er ontstaat wel een veelzijdiger medialandschap, maar nemen burgers wel kennis van die afzonderlijke perspectieven? 

Vrijenhoek wil AI inzetten om dat te bereiken. Bijvoorbeeld: een nieuwssite kan lezers expliciet “politieke standpunten die je nog niet kent” aanbieden in plaats van aanbevelingen met méér van hetzelfde. Dus bewust onbekende perspectieven introduceren.

Redacties moeten volgens haar eerst uitzoeken “hoe een divers nieuwsaanbod er voor hen precies uitziet; daarna kunnen de techies ermee aan de slag.” Daarmee draait zij de gebruikelijke volgorde om. Niet de techniek bepaalt de journalistiek, maar de journalistiek bepaalt de techniek! 

Dat moet je breed zien. Een gevarieerd medialandschap is noodzakelijk voor de democratie. Naarmate uitgevers zich scherper profileren en hun eigen publiek beter bedienen, wordt het voor burgers tegelijk moeilijker om al die verschillende perspectieven met elkaar te verbinden. Juist daar kan AI, mits goed ontworpen, meer doen dan alleen samenvatten.

Dat betekent echter niet dat de oorspronkelijke paradox verdwijnt. Integendeel. Juist omdat AI informatie uit uiteenlopende bronnen samenvat, dreigen verschillen tussen journalistieke perspectieven te worden gladgestreken. Een samenvatting is immers vooral een gemene deler. Dat ontneemt het zicht op meningsverschillen, onzekerheden en ontbrekende perspectieven.

Waar journalistiek complexiteit zichtbaar maakt, heeft generatieve AI de neiging complexiteit terug te brengen tot samenhang. Dat is aantrekkelijk voor wie snel antwoord zoekt, maar niet vanzelfsprekend voldoende voor wie een afgewogen oordeel wil vormen. 

Vrijenhoek vindt dat journalistiek zich niet enkel tegen AI moet verzetten, ofschoon ze “de hete adem van social media en chatbots in hun nek” voelen. Ze moeten en kunnen innoveren, juist vanuit hun journalistieke normen en waarden. Dezelfde technologie die de economische basis van de journalistiek onder druk zet, kan haar tegelijkertijd helpen haar maatschappelijke opdracht beter te vervullen.

Klikratio of betrouwbaarheid?

De werkelijke vraag is hoe AI wordt ingebed in een democratische informatie-infrastructuur. Wordt zij ontworpen om aandacht zo lang mogelijk vast te houden en klikken te maximaliseren? Of wordt zij ontworpen om burgers juist te helpen de rijkdom van een pluriform medialandschap te ontdekken?

Vrijenhoek waarschuwt dat “het verlammend kan werken als je de perfecte oplossing wil creëren”. Begin dus klein en pragmatisch, met toepassingen die iedereen begrijpt en waarvan gecontroleerd kan worden of zij bijdragen aan betere journalistiek.

Dus dit gaat verder dan alleen defensie optrekken met auteursrecht en AI-licenties, maar kan helpen met het beter worden van de media in het voorzien van betrouwbare, maar ook gevarieerder informatie. Dat helpt burgers die vertwijfeld pogen om uit al die afzonderlijke werkelijkheden een eigen, weloverwogen oordeel proberen te vormen. En dat zal de betrouwbaarheid van de media zeker geen kwaad doen.