Dat was het grote, boeiende debat rond de Persvrijheidslezing 2026. Die werd georganiseerd door de Coalitie voor het Vrije Woord, een verband van onder meer Nieuwspoort, Pen Nederland, Free Press Unlimited, NVJ en VVOJ. In de bieb van Den Haag (coalitiedeelnemer) vond de bijeenkomst op dinsdag 12 mei plaats.

Die hield Thomas Erdbrink, gelauwerd journalist, vooral bekend van werk in Iran. Hier staat zijn hele tekst, hier de opname die ik maakte (beginnend met een fraaie grap toen de microfoon het niet deed.). Het onderwerp: “Journalistiek in een wereld waar onafhankelijke verslaggeving steeds minder welkom is.”

De dilemma’s die hij zou bespreken: hoe werk je als journalist binnen een autoritair of sterk persoonsgericht regime? En welke concessies vraagt dat? En wat betekent het alternatief: werken vanuit ballingschap, met meer afstand tot je onderwerp, bronnen en publiek? 

(Tekst gaat door onder de fotoserie)

Dat was de officiële aankondiging: maar de kern van het betoog van Erdbrink betrof de steeds klemmender invloed van polarisatie op de Nederlandse journalistiek: feitelijk nieuws wordt binnen de kortste keren als links of rechts, als welgevallig of niet, in kampen ontvangen. Vrij vertaald: de beeldvorming overheerst de nieuwsgierigheid. Dit bedreigt de persvrijheid aanzienlijk, ondanks dat Nederland op nummer 2 (na Noorwegen) staat op de lijst van persvrijheid.

De meest pakkende citaten, te beginnen met een serie Volkskrant-columns die Erdbrink dit jaar vanuit Iran zou maken: “Maar mijn echte probleem was fundamenteler: namelijk dat mij, bij iedere zin die ik schreef, een gevoel van zorg bekroop. Of misschien wel angst. Niet voor de Iraanse autoriteiten, maar voor de georganiseerde verdachtmakingen vanuit Nederland. 

Veel van de mensen die zich snel boos maken over wat ik wel of niet schrijf, wonen zelf in Nederland. Ver weg van de onderdrukking, soms zonder ook maar enige ervaring te hebben met die onderdrukking, nemen ze mij de maat.

Een paar weken geleden, halverwege mijn eerste column over de oorlog in Iran, zag ik alleen nog rode vlaggen. Los van de online-woede, die standaard is, zijn er ingezonden brieven van mensen die beter weten hoe de wereld in elkaar zit, plus de columns. Als ik over Iran schrijf is er altijd woede van rechts, want ‘Islam = slecht!’  Dat er in Iran momenteel een seculiere renaissance plaatsvindt, die de Islamitische wereld blijvend zal veranderen, maakt ze niet uit. Of ze weten het niet.

Kritiek is prima. Kritiek houdt journalisten - en eigenlijk iedereen - scherp. Maar wilde verdachtmakingen kennen een ander effect… ze worden vaak beargumenteerd door copy/paste werk van zinnen die ik heb gezegd of geschreven, zonder enige context, zonder verwijzingen. Alles om het activistische doel te dienen.

En toen -voor het eerst in mijn bijna 30-jarige carrière als journalist- dacht ik, laat ook maar zitten eigenlijk, die columns vanuit Iran onder de bommen. Zelfcensuur. Maar ironisch genoeg niet vanwege het regime, maar vanwege het feit dat mijn verhaal ter plekke niet meer op kan tegen de beeldvorming hier in Nederland.

[Het is] de onontkenbare opkomst van activistische of morele journalistiek. Dader en slachtoffer zijn hierin zo duidelijk als zwart en wit, moreel goed en fout worden expliciet benoemd en neutraliteit wordt gezien als zwakte. Ter plekke zijn is niet een vereiste.

Na bijna 25 jaar in autoritaire landen, waar de verkeerde woorden echte gevolgen kunnen hebben, vond ik dat eerst nogal potsierlijk. Maar al snel ging ik het beter begrijpen. In Nederland was de angst niet voor de staat, maar voor elkaar, voor de eigen culturele bubbel. Je hoort erbij, of niet. En wie daarbinnen ‘verkeerde’ dingen zegt of doet, kan erbuiten vallen.”

Niet eerder hoorde ik het essentiële probleem van de moderne mediacratie zo krachtig en schrijnend verwoord als in deze lezing van Thomas Erdbrink. Zelf heb ik er voortdurend mee te maken, bijvoorbeeld met het benoemen van de overeenkomsten van actiejournalistiek op links en rechts. Waar sta je, ben je links of rechts?

Rusland-serie gekraakt

Het actuele venijn van de lezing waarop het publiek in Den Haag wachtte, was het antwoord van Erdbrink op de zware kritiek op de vierdelige Videoland-serie Onze Man bij de Vijand die hij met Roel van Broekhoven voor RTL maakte na hun vertrek bij de Vpro.

Die kritiek was geuit in een brief met grote bezwaren tegen de inhoud van de serie, ondertekend door onder anderen (ex-)Rusland correspondenten Pjotr Sauer, Hubert Smeets, Iris de Graaf, Eva Peek en kenners van de oorlog met Oekraïne als Victoria Koblenko, Joris Luyendijk, Lisa Weeda Jaap Scholten en Tommy Wieringa, plus zelfs Beatrice de Graaf. (Een aantal ondertekenaars had de serie niet - helemaal - gezien.)

Ze vonden het de persvrijheidslezing onwaardig dat juist Erdbrink die zou houden. Er moest tenminste een co-referent komen spreken met een kritisch weerwoord. Deze zware brief beantwoordden Folkert Jensma en Thomas Bruning, NVJ-voorzitter en secretaris: “Alhoewel we het er hopelijk over eens kunnen zijn dat Thomas Erdbrink een indrukwekkende staat van dienst heeft als internationaal werkend journalist, was het dus pertinent niet onze intentie om hem louter vanwege zijn laatste serie over Rusland te vragen om de lezing uit te spreken. De bredere vraag die voor veel collega’s in binnen- en buitenland speelt en waar hij in bijna al zijn werk mee te maken heeft gehad, is in onze optiek veel interessanter.”

Maar onvermijdelijk waren de beschuldigingen nu een belangrijk onderdeel van de lezing. Wat passend was, want de werkwijze van Erdbrink en Broekhoven was juist het tonen van de (zelf)censuur waar Russische burgers onder leven. Die was evident, ze vonden niet dat ze dat expliciet hoefden te benadrukken, noch dat de oppositie in Rusland een grotere stem in de serie had moeten krijgen.

(Tekst loopt door onder de foto's)

De Russische journalist in Nederlandse ballingschap Pavel Kanygin – maker van To Be Continued - schreef een opinie op Villamedia: “De serie toont ons het Rusland dat zichtbaar en luidruchtig is en veilig gefilmd kan worden: het Rusland van de conformisten, de fanatici en zij die zich zo volledig aan de oorlog en repressie hebben aangepast dat ze de taal ervan nu vloeiend spreken. Wat de serie nauwelijks laat zien, is dat andere Rusland: het zwijgzame, bange en andersdenkende Rusland; het Rusland dat deze oorlog haat, maar heeft geleerd dat overleven vaak begint bij minder zeggen.”

Dat ze de oren hadden laten hangen naar het Poetin-narratief en zelfs samenwerkten met personen die aan regime-Poetin waren/zijn verbonden, ontkende Erdbrink expliciet. Zijn verweer sloot aan op zijn centrale stelling: zodra feiten niet bevallen, volgt een aanval vanuit de ‘andere bubbel’. “Ik had dit in Iran al meegemaakt. Eigenlijk willen we dit geluid liever niet horen.”

Olifant in de kamer

Dinsdag specificeerde Kanygin die kritiek toen ik de kwestie aansneed aan het einde van het debat na afloop van de lezing van Erdbrink. Deze discussie met journalisten Saber Perzad (uit Afghanistan, BNNVARA), Kanygin en Nasim Roshanaei (Iran, Radio Zamaneh) meed onder leiding van Rowan Blijd de olifant in de kamer.

Maar discussie kwam alsnog op gang. Het antwoord van Kanygin op m’n vraag in hoeverre Erdbrink mogelijkheden had om in Rusland een beter afgewogen docu te maken, komt aan bod in een uitstekende uitzending van Nieuwsuur over de zaak. Zijn beschuldiging dinsdag: “Je laat alleen maar fascisme in mijn land zien en toont gebrek aan andere opvattingen. Die mensen waren beschikbaar.”

Erdbrink: “Mijn documentaire ging juist niet over activisten maar over het leven in Rusland tegen de achtergrond van de oorlog onder het autoritaire regime van Poetin. En ook aan Russische kant sterven heel veel mensen die evenzeer slachtoffer zijn van Poetin, daar moet je ook oog voor hebben”

Oekraïense activist Victoria Koblenko beschuldigt Erdbrink van het citeren van feitelijke onjuistheden en het “witwassen van Russische agressie.” Desgevraagd: “Hij kreeg van ervaren Rusland-correspondenten een heel netwerk aangereikt, maar hij heeft die geste genegeerd. Hij had dus een veel genuanceerder beeld kunnen en moeten brengen, en geen gebruik mogen maken van Russische staatsbronnen en hulp. En dan nog impliceren dat zowel Oekraïne als Rusland schuldig zijn aan de oorlog.”

Empathie

De vraag is dan of de kritiek op het perspectief van Erdbrink en Van Broekhoven - vertrouwend op het oordeel van de geïnformeerde kijker - juist geen inperking van hun persvrijheid is. Immers, de inhoudelijke kritiek op de serie is wellicht gegrond, maar is hun beeldvorming daarmee mordicus fout? Hun werkwijze werd verdedigd door Sander Schimmelpenninck.

Erdbrink twijfelt wel aan het onweersproken laten van feitelijke onjuistheden in hun serie, bijvoorbeeld over de Slag om Marioepol. Toch was dit volgens hem niet noodzakelijk. “De kijker is kritisch genoeg om te bepalen wat goed of fout is.”

 Ruth Kronenburg opende de bijeenkomst dinsdag (audio met intro van Thomas Bruning) en ging in op de huidige staat van de persvrijheid wereldwijd. Daarbij staat de nieuwste World Press Freedom Index 2026 van Reporters Without Borders centraal (RSF), die begin mei gepubliceerd is. Foto: