Eerst dit: Wierd Duk was een begenadigd correspondent voor De Telegraaf in Rusland en Duitsland, reden genoeg om De Telegraaf te lezen. Hij behoort tot de weinigen in Nederland die de Russische ziel in de politieke opvattingen begrijpt. Maar later in Nederland werd de islam zijn belangrijkste onderwerp.

Lotfi El Hamidi was vanaf 2017 columnist, redacteur en chef opinie bij NRC, maar nam ontslag in 2025 vanwege de zijns inziens gebrekkige veroordeling van Israëls oorlogsmisdaden in Gaza. Hij ging terug naar De Groene waar hij vrij baan krijgt om vele artikelen te schrijven vanuit zijn persoonlijke politieke en religieuze opvattingen.

Beide heren zijn historicus van opleiding, Duk in Groningen en El Hamidi met Maatschappijgeschiedenis aan de Erasmus (net als ik). Duk houdt van voetbal (FC Groningen, Ajax) en Lotfi El Hamidi noemt zich - net als ik - “Spartaan”.. En Lotfi ontmoette ik recent in een Amsterdamse tram, wat een aardige man! Die Duk vast ook was, zeker naast Fidan.

Maar zowel Wierd Duk als Lotfi El Hamidi doen hun best om m’n waardering voor hen als journalist te verspelen, vanwege hun voorspelbare actiejournalistiek. Duk zet in op de moslims als ultieme bedreiging; El Hamidi profileert zich op islamitische grondslag, met rechts Nederland en Israël als kwade geesten. Twee kanten van dezelfde medaille in hun schrijven: “eigen volk eerst”.

Gerrit Komrij's xenofobie

Wierd Duk beweert dat onder moslims antisemitisme en “anti-Westerse haat” diepgeworteld zijn, en spreekt over een “islamistische vijfde colonne…van advocaten tot taxichauffeurs en weigerambtenaren”. Hij waant zich in Rotterdam “niet in Nederland, maar in een orthodox islamitisch land”.

Met hetzelfde genoegen waarmee Duk de “vijfde colonne” noemt, hanteert El Hamidi de term “genocide” in zijn boek Stakkers en Wolven . Beiden in de wetenschap dat ze anderen op de tenen trappen. Nuancering is aan geen van beide heren besteed, wel eigen gelijk. Ofschoon dat niets afdoet aan de barbaarse praktijken van Israël in Gaza, gevoed door verschrikkelijke haatuitingen die hun gelijke kennen in Nazitaal over joden.

Vijandigheid voedde recent nog Jamal Quariachi in de column in Trouw van 16 maart 2026:“Hendrik Groen beschrijft de ultieme droomsamenleving van partijen als PVV, BBB en FVD”. En evenzeer deze recente (SGP)opinie in De Telegraaf: “Dominantere voorrangspositie islam in Nederlandse samenleving en zelfs in ons parlement is problematisch”. Lekker, de ander heeft het gedaan.

Dat gevoel bekroop me meer en meer met het lezen van Stakkers en Wolven. De keuze voor de titel is al veelzeggend. De auteur grijpt terug op een column van 8 maart 1989 van Gerrit Komrij die woedend schreef: “Dat allemaal op onze kosten. Onder onze politie-escorte. We gaven ze zelf de stok waarmee we nu worden geslagen. We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug.”

Ik ben zo’n gekkie die in het prachtige Delpher-archief de column van Komrij terugzoekt. De woede en xenofobie van Komrij vonden haar oorsprong in de moislim-steun in Nederland voor de fatwa van Salman Rushdie (“Stalin-Hitler-Khomeiny”). Een week later al, echter, schreef de cultuurpaus van NRC Handelsblad, K.L. Poll, afkeurend over Komrij: “Het kan niet demagogischer.” En in Elsevier (archief) van 4 maart 1989 bepleitte daarop Karel van ’t Reve in zijn onberispelijke redeneertrant het schrappen van godslastering uit het wetboek van strafrecht: “Dan zou ons vaderland minder op Iran lijken”.

Bombardement op Rotterdam

Maar dergelijke tegenspraak en relativering zijn aan Lotfi El Hamidi nauwelijks besteed. Zijn boek is een pamflet van een actiejournalist. Niettemin fraai en heel goed dat het uitgebracht is binnen het Nederlandse spectrum van de vrije meningsuiting. Net als Wierd Duk hier vrijelijk moslimkritiek moet kunnen uiten zonder dat dit tot vervolging leidt.

Zelf verruilde Lotfi Rotterdam voor Amsterdam-Osdorp vanwege het grote percentage moslimbroeders aldaar, en verkiest voor informatie over Gaza Al Jazeera boven de Westerse media. El Hamidi, eerlijk over zijn biotoop: “Ik ken geen Marokkaan die zich niet emotioneel betrokken voelt bij de Palestijnse zaak.” Het lijden van de Palestijnen in Gaza gaat gelijk op met de discriminatie die hij hier voelt.  

El Hamidi kan gelukkig goed schrijven, reden om door te gaan met lezen. Zelfs wanneer hij de slachting van Hamas van 7 oktober 2026 louter kort beschrijft om verder te kunnen gaan met het lijden van de Palestijnen. En de Maccabi-rellen uitgebreid herkauwt als “één groot feest voor iedere xenofobe, cynische of rancuneuze Nederlander die ook maar iets kwijt wilde over moslims in het algemeen en Marokkanen in het bijzonder”.

Het sterkst aan het boek vind ik de vergelijking van de barbaarse bombardementen in Gaza door het regime-Netanyahu met het bombardement van Rotterdam door Nazi-Duitsland in mei 1940. El Hamidi kwam tot de vergelijking dankzij de uitnodiging voor de H.J.A. Hoflandlezing 2024, die ten grondslag ligt aan dit hoofdstuk in het boek.

El Hamidi steunt daarin Robert Vuijsje met zijn pleidooi tegen de ‘ontjoodsing’ van 4 mei, zij het met twijfels. “Ik vermoed dat de Dodenherdenking een heikele kwestie blijft en niemand geheel tevreden zal zijn met de invulling van die vierde mei. Maar misschien leent de Rotterdamse herdenking van de veertiende mei zich veel beter voor de zogeheten ‘verbreding’ van het herdenken.”

Grunberg en Osama bin Laden

Antisemitisch is El Hamidi niet. Hij vindt in het boek ook steun van Arnon Grunberg die, op diezelfde 4 mei (2020) de moed had om te zeggen: “Wie een hekel heeft aan Marokkanen, heeft ook een hekel aan Joden en anderen die hij als onzuiver beschouwt.”

Maar El Hamidi balanceert op het randje met termen als “Palestijnen vertrapt onder een Joodse laars”. En met het aanhalen van de ‘letter to the American people’ van Osama bin Laden, een antisemitische en homofobe rechtvaardiging voor het doden van Amerikanen (nog in Internet Archive). Die brief werd recent onder jonge geloofsgenoten populair op TikTok als verzetstekst tegen de gruwelijkheden in Gaza. Zowel TikTok als The Guardian verwijderde de video’s.

De Nederlandse samenleving is volgens El Hamidi onmiskenbaar racistisch, zeker gezien de verkiezingsuitslag van 2023 en het kabinet dat erop volgde. Hij kapittelt NRC-collega’s en plaatst zichzelf tegelijkertijd in de slachtofferrol binnen de redactie: “Het is één ding om liberaal en progressief te zijn en met lede ogen toe te zien hoe radicaal-rechts steeds groter wordt. Het is iets anders als je tot de meest verguisde bevolkingsgroep van Europa behoort.”

Hij schrijft dan over de remigratie die moslims overwegen, net als eerder al in de periode- Fortuyn waarover hij Generatie 9/11 publiceerde. Immers: “De meeste Nederlanders stemmen toch al jaren rechts? Het wordt allemaal erger voor het beter wordt – als het überhaupt beter wordt.”

Mooie bedevaart en geloofsbelijdenis

Want, zo citeert hij instemmend Anil Ramdas (2010): “Wat kun je anders zeggen van de meeste Telegraaf-lezers, SBS6- en RTL-kijkers en PVV-stemmers, dan dat ze boers, onbehouwen, ruw, plat, vulgair, ordinair en ongemanierd zijn.”

Vul in plaats van “meeste Telegraaf-lezers in “…de meeste Moslims…” en je ziet het gif van zo’n uitspraak, maar El Hamidi niet. Hij heeft niet door hoezeer hij meedoet aan het wij-zij denken, ondanks dat hij ook prachtige citaten aanhaalt van geweldige (Arabische) wetenschappers en auteurs als Edward Said. Zo zegt hij tegen zijn 9-jarige dochter na een uitzending van het Jeugdjournaal met Geert Wilders “dat er in de wereld nu eenmaal mensen zijn die andere mensen haten, om allerlei redenen”. Het gaat in het boek direct over in de “rechtse storm die sinds Fortuyn nooit echt is gaan liggen”.

Ik vind de recente docu-serie over Fortuyn wel uitstekend de oorzaken van de diepgewortelde problemen van allochtone en autochtone bevolkingsgroepen weergeven. Ook ontroerde me de Zomergasten-uitzending met Palestijnse fotojournalist Sakir Khader, met zijn confrontatie met Joris Luyendijk over betrokkenheid versus neutraliteit. Maar de botte eenzijdigheid van ‘Stakkers en Wolven’ roept een primaire tegengestelde reactie op, die gelukkig niet beklijfde.

Tenslotte wint de sympathie voor de mens Lotfi het in het laatste hoofdstuk, een ontroerend mooie beschrijving van een bedevaart naar Mekka met zijn moeder, zo fraai en invoelend. Dat hij ‘schaamteloos’ een geloofsbelijdenis meegeeft, klinkt even oprecht als onthullend: “Maar het cliché is waar, pas als je er bent voel je de kracht van het heiligdom, alsof je niet dichter bij God kunt komen. Het gevoel is onbeschrijfelijk.” (Allah?) Ik zou graag een bedevaart naar Mekka doen om die massa-emotie te ervaren. Geloof is een noodzakelijke illusie voor velen.

Interviews in NRC en Volkskrant

El Hamidi kreeg op zaterdag 28 februari 2026 zowel in NRC en de Volkskrant een uitgebreid mild interview, marketing voor een miljoenenpubliek. In de Volkskrant neemt hij NRC het hardst de maat, want “…bij de krant zou ik met mijn handen gebonden moeten schrijven. Je houdt je aan een redactionele lijn. Niet dat het allemaal gelijkgeschakeld is, dat iedereen doet wat de hoofdredactie zegt, of dat er een soort woordenlijst is waaraan iedereen zich moet houden.”

Dat viel hem te zwaar: “Je moet niet onderschatten wat voor mentale gymnastiek redacteuren met een migratie- en vooral islamitische achtergrond moeten uitvoeren. Wanneer je wel en niet iets kan zeggen, je kunt uitspreken, en vooral niet te vaak, want dan nemen ze je niet meer serieus.”

Hij noemt selectief de reacties van NRC-collega’s op ‘Gaza’ vanuit zijn slachtofferrol, en voelt zich gekrenkt: “In de eerste maanden van het genocidale geweld in Gaza kwam ik naar de redactie, deed mijn werk en vertrok weer. Thuis moest ik echt bijkomen, landen in de ‘echte wereld’, waar ik me niet gek voelde. Met vrienden, familie. Al Jazeera kijkend. Ik woon in Osdorp in een overwegend Marokkaanse omgeving.”

Echter, al op 18 oktober 2023, een week na aanvang van de bombardementen op Gazapubliceerde NRC een prachtig stuk van Ramsey Nasr: Israëlische slachtoffers krijgen van de media ieder een naam en een verhaal, maar een Palestijns slachtoffer blijft een nummer.

Grunberg schreef al een paar dagen eerder in NRC: “Doel is nu het afschrikkend imago te herstellen. Die afschrikking komt er in de praktijk op neer dat voor elk Israëlisch slachtoffer vijf of tien of vijftien keer zoveel Palestijnse slachtoffers dienen te vallen. Men kan zelf de boekhouding doen.”

En tegelijkertijd publiceerde NRC er zelfs een opinie voor Palestijns zelfbeschikkingsrecht. De kritiek van Lotfi vind ik een mes in de rug van NRC-collega Derk Walters, die al jaren heel kritisch, maar wel feitelijk, de Palestijnse ellende beschrijft en zelfs werd verbannen uit Israël.

El Hamidi vindt dat de linkse kranten, in het huidige verhoudingen NRC, Trouw en Volkskrant feller “fascisme, genocide, een wereldorde die afbrokkelt, en…intense Marokkanen- dan wel moslimhaat” moeten bestrijden.

El Hamidi kreeg commentaar van Ulli d’Oliveira, mensenrechtenadvocaat die verhaalt hoe hij (als Jood) uitgebreid aandacht kreeg voor zijn uitingen gericht tegen Israël onder Netanyahu, zoals het protest tegen president Herzogs komst naar Nederland in NRC en in de Volkskrant, en een marathoninterview op NPO Radio 1.

Op 25 maart 2026 was er een avond over Stakkers en Wolven waarvoor sympathisanten waren uitgenodigd: Menna Laura Meijer (Fortuyn-docu), Groene-collega Merijn Oudenampsen, ex-NRC-collega Wafa Al Ali en historica Nadia Bouras. De omgeving is veilig, zonder risico op tegenspraak…

*)  Grote foto uit interview in Buitenhof