Docenten Felienne Hermans en Izaak Dekker schreven in Trouw van 6 februari dat chatbots weerstand wegnemen en studenten lui maken. Hun analyse rust volgens mij op drie misvattingen.

1. Utopie dat overschrijven nieuw is

Hermans en Dekker doen alsof voor november 2022 alles goed ging. Kom nou. Studenten kopieerden al van Wikipedia, schreven reflectieverslagen zonder te reflecteren, en blokten drie dagen voor tentamens om vervolgens alles weer te vergeten. De chatbot heeft die structurele gebreken niet veroorzaakt, enkel zichtbaarder gemaakt.

Waarom kozen studenten altijd al de weg van de minste weerstand? Omdat het onderwijs daartoe uitnodigde. We ontwierpen voorspelbare schrijftaken, gegoten in makkelijk te scoren formats, gedreven door cijfers in plaats van betekenis. We hebben decennialang de tijd gehad om daar iets aan te doen. Wie is hier nou lui?

Dekker muntte nota bene zelf de term ‘studeercrisis’ om te duiden dat studenten massaal wegblijven uit de collegebanken en hun leeswerk verzuimen, omdat ze er te weinig meerwaarde in ervaren. Natuurlijk chargeer ik en zijn er veranderende omstandigheden (woningnood, bijbanen), maar onderwijs faalt structureel in het aanmoedigen van motivatie en zelfregulerend leren. Dat is wat hun opiniestuk zo frustrerend maakt: het reduceert een systemisch probleem tot technologisch gevaar. Alsof het probleem de spiegel is, in plaats van wat je erin ziet.

2. Geen passieve slachtoffers

 ‘De chatbot’ is géén monolithisch ding, dat per definitie weerstand wegneemt. De auteurs definiëren AI als ChatGPT, zoals OpenAI het verkoopt, vriendelijk en volgzaam. Maar ten eerste is die overdreven meegaandheid een ontwerpkeuze, geen wezenlijk kenmerk van de techniek. Ten tweede is de praktijk al verder. Docenten bouwen andere schillen rond dezelfde modellen: chatbots die tegenspraak bieden, apps die feedback genereren. Bovendien zit weerstand in de kwaliteit van de vraag, niet in de afwezigheid van antwoorden. Alles hangt af van hoe je je onderwijs ontwerpt.

Dat wordt bevestigd door onderzoek. Een recent Oeso-rapport laat zien dat AI leerwinst kan opleveren – mits pedagogisch doordacht ingezet. Die ‘mits’ is alles. De vraag is niet of AI weerstand wegneemt, dat kán het inderdaad, maar of wij die ‘gewenste moeilijkheden’ goed genoeg ontwerpen. Met én zonder AI.

3. Gemakzucht en angst

Misvatting drie: studenten zijn passieve slachtoffers van hun eigen gemakzucht. Vraag het ze eens. Velen zijn kritisch en terughoudend, worstelend met de vraag wanneer iets nog hun werk is, bang voor afhankelijkheid. Maar die nuance past niet in een frame dat zeurt over technologie in plaats van naar het onderwijs te kijken.

Want daar zit het probleem. Onderwijsfilosoof Gert Biesta schreef eind januari 2026 over gewetensvorming: niet alleen leren wat je moet weten, maar ook de vraag stellen wat je ermee wilt doen. Die vraag stelden we al te weinig vóór chatbots. We toetsten kwalificatie, maten output, en cultiveerden geen epistemische verantwoordelijkheid.

We hebben dus geen studeercrisis. We hebben een identiteitscrisis. Het hoger onderwijs weet niet wat het wil zijn: diplomafabriek of vormingsplaats. Zolang we dat niet oplossen, blijft AI een probleem.

Zeuren over de spiegel

De oplossing? Totale omkering. Maak de praktijk het vertrekpunt, in plaats van de theorie. In een hybride leeromgeving waarin studenten leren vanuit échte beroepsvragen, verdwijnt de vermeende bedreiging. In de praktijk reflecteer je immers in het moment, simpelweg omdat de taak daarom vraagt. Geen reflectieverslag achteraf, maar direct en actiegericht. AI wordt gebruikt of niet, afhankelijk van wat de context vereist.

Dat vraagt radicaal herdenken van beoordeling, reflectie, authenticiteit. En zoals Biesta stelt: niet alleen weten, óók geweten. Laat AI nu net een oefenplaats bieden voor het cultiveren van geweten. Wanneer een chatbot beweringen voor je kan genereren, wordt de vraag ‘klopt dit, en wat doe ik ermee?’ uiterst urgent.

Maar zolang we de hand niet in eigen boezem steken, zullen we blijven zeuren over de spiegel, in plaats van er eens goed diep in te kijken.

*) Barend Last is leraar en schrijver, winnaar van de Surf Onderwijsprijs, en medeauteur van Chatten met Napoleon. Een versie van dit artikel verscheen eerder in Trouw

**) Foto: nationaal Archief, Anefo, 1961,  100 jaar technisch onderwijs in Amsterdam. Op 15 januari 1861 werd de eerste ambachtsschool in Nederland in Amsterdam opgericht door de Maatschappij voor de Werkende Stand.