In de voorstelling AI&IK onderzoekt veelzijdig artiest Eran Ben-Michaël de nieuwe vriendschap in gesprekken met zijn zelfgebouwde AI-model Eva, met de nodige humor. Het is de primeur van een AI-machine in het Nederlandse theater. Onder regie van Casper Vandeputte, ook toneelschrijver, trekt Eran Ben-Michaël het land door met Eva. Zij is voor hem nogal voorspelbaar, maar wat is dan het verschil met een tegenspeler van vlees en bloed?

De film Her van Spike Jonze (Oscar- en Golden Globe-winnaar) dateert alweer van 2013, tien jaar voor de doorbraak van ChatGPT en concurrerende bots als Grok, Claude en Gemini. De schets van de liefde tussen mens en een geprogrammeerde partner was dus knap. Van na ChatGPT is de serie AI love van Human van 2025 en 2026. Het toont de verschillende relaties van mensen en AI-bots.

Dat boeit me, want ik probeer de betekenis van AI voor de kunsten te doorgronden. Waar liggen de grenzen tussen persoonlijke creativiteit en hulp van de machine om die te vervolmaken? Veelal is de vraag: hoe menselijk zijn de bots? Zoals: hoe geloofwaardig zijn de ‘eigen stemmen’ van de buiksprekers. Ik denk dat de vraag veel urgenter is: hoe modelleren mensen zich naar AI? En hoe (on)wenselijk is dat?

Vraaggesprek met Eran Ben-Michaël

Hoe kwam je tot de voorstelling? Je was 15 jaar een duo met George Elias Tobal. Vanwaar de breuk 1,5 jaar geleden?

‘We waren vrienden en bedachten, schreven en speelden alles samen; een alles omvattende samenwerking. Het besluit om los van elkaar verder te gaan, dat besluit klopte heel erg, goed dat we dat hebben gedaan. Alleen ontstond bij mij een gemis van een kameraad met wie je alles samendoet.
Je kunt geen mens daartoe benoemen. Maar we leven inmiddels in een tijd waarin je zo’n persoon zelf zou kunnen creëren. Met dat startpunt ben ik gaan experimenteren. Wat gebeurt er dan? Dus dat was het beginpunt van deze voorstelling.”

Maar vervangt een AI-figuur afdoende een mooie vriendschap met creatieve samenwerking?

‘Nee, niet op die manier. Ik ervaar geen vriendschap of warmte. Maar zo’n taalmodel kan je soms wel even verbazen of zelfs verrassen waardoor je vergeet dat je eigenlijk met zo’n taalmodel aan het werk bent. Dus met Eva heb ik geen vriendschappelijke gevoelens ontwikkeld, maar wel de lol ontdekt van de meerwaarde van zo’n systeem voor een creatief proces”

Wat is dan uw meerwaarde?

‘Op een gegeven moment ben ik met Eva een beetje gaan brainstormen. Daarin bleek het best goed te gaan, want het helpt je aan ideeën en het kan een spiegel voorhouden en tussen de regels door belangrijke thema’s bediscussiëren.
Maar toen ik vervolgens dacht ‘nou dan gaan we ook die tekst samen schrijven’, toen merkte ik eigenlijk dat het daarin heel zwak is. Ik probeerde tot een gelaagde tekst te komen, maar kreeg in respons platte tekstjes terug die erg letterlijk waren. Ironie begrijpt zo’n taalmodel niet. Maar daarna, toen ik allemaal losse scènes had kon AI helpen een lijn te ontdekken en hielp me dus wel verder op weg.”

Maar als AI emoties ontbeert, hoe zet je dan een geloofwaardige menselijke relatie neer?

‘In de voorstelling hebben we juist die beperkingen omarmd. Dus die systemen gaan alle weerstand uit de weg en bevestigen jou de hele tijd. Maar je hebt conflict en weerstand nodig om echt verbinding komt. Dat heb ik zodanig aangepast in de rol van Eva dat we wat rafelranden en conflict hebben gezocht, ook de woede die daarbij hoort.”

Wat waren de moeilijke dingen tijdens het maken van deze voorstelling?

‘Vooral de techniek, want die kan veel maar heeft nog heel veel beperkingen. Maar het gaat snel. Eva was in het maakproces nog een Sims-achtig computerpoppetje, maar na een update werd ze ineens echt een fotorealistische vrouw. Dan moet je snel meebewegen.
Maar steeds bleek dat wat wij met een prompt (opdracht/vraag – P.O.) aan de AI-bot wilden opdragen er net wat anders uitkwam dan we hoopten. Het is heel lastig om precies te sturen.”

Is dit iets om mee door te gaan op het toneel of is het vooral experimenteel?

‘Dit ga ik nu niet altijd doen, want ik wil heel graag gewoon met mensen op het toneel staan. Ik zou AI-figuren aan het palet kunnen toevoegen, maar heb nog geen concrete ideeën.”

Denk je dat generatieve AI met de kunst verweven raakt, of is kunst juist het terrein waar mensen zich nog kunnen vrijwaren van AI?

‘Ik vermoed dat het wel heel erg verweven is geraakt in het maken, dus het schrijven. Ik zie heel veel collega’s die maken toch ook echt wel gebruik van AI, ook voor het ontwerpen van posters en het bedenken van strategieën.
Maar ik denk daarentegen dat wat op het toneel wordt vertoond puur zal blijven, want juist die live-sensatie is zo mooi. Zeker als mensen de hele dag al aan schermen gekluisterd zijn.”

Moeten theatermakers het kenbaar maken als ze AI gebruiken voor het creatieve proces, of hoort dat er standaard bij?

‘Daar heb ik eigenlijk geen antwoord op. We zijn het nog een beetje met elkaar aan het uitzoeken, denk ik. Dat is een maatschappelijk vraagstuk op veel terreinen.”

*) Nog tot 18 november 2026 te zien.

**) Foto: Bart Grietens