In de eerste cartoon laat Benjamin Kikkert De Vos Adolf Hitler omarmen. In de tweede geeft Marc-Jan Janssen haar de trekken van Hitler zelf. In de derde tekent Jean Gouders hoe zij een hakenkruis aan een kind overhandigt. De stijl verschilt, de boodschap niet. In alle drie de gevallen wordt De Vos geplaatst binnen hetzelfde historische en morele referentiekader.

Juist die herhaling maakt deze kwestie interessant. Drie verschillende cartoonisten die nagenoeg tegelijkertijd uitkomen bij dezelfde historische vergelijking roept de vraag op of hier uitsluitend sprake is van individuele artistieke vrijheid of ook van een redactionele cultuur waarin dergelijke associaties vanzelfsprekend zijn geworden.

Er is geen sprake van bewuste coördinatie. De vraag is eerder welke opvattingen, reflexen en referentiekaders binnen de redactionele omgeving van Joop van BBNVARA steeds dezelfde vormen genereren, zonder dat er kennelijk vraagtekens bij deze nazistische beeldvorming geplaatst worden.

Vanzelfsprekende beeldvorming?

De vraag naar de aard van die redactionele cultuur was voor mij aanleiding om een klacht in te dienen bij de Ombudsman van de Publieke Omroep. De vraag is niet of deze afzonderlijke cartoons al dan niet geslaagde satire zijn, maar of deze juridisch wel zijn toegestaan.

In een vrije samenleving geniet satire terecht een ruime bescherming en het zou een slechte zaak zijn wanneer cartoonisten rekening moeten houden met lange tenen. Satire mag/moet provoceren, schuren en soms kwetsen. Dat is de belangrijke rol binnen een open democratisch debat.

De vraag die mij bezighield, lag ergens anders. Het nazisme is in Europa uitgegroeid tot het ultieme morele referentiepunt. Wie in verband wordt gebracht met Hitler of nazi-symboliek, wordt niet alleen bekritiseerd, maar geplaatst in een categorie die onlosmakelijk verbonden is met totalitarisme, genocide en de Holocaust. Welke afwegingen maakt de redactie van Joop?

Als gebruikelijk bij Joop was er in de commentaren op de cartoons instemming die de teneur van de prenten overtrof, bijvoorbeeld in de vorm van vergelijkingen met nazi-kopstuk Heydrich, verwijzingen naar familieleden van Lidewij de Vos en zelfs commentaar over haar ongeboren kind. Wat vindt een redactie, die zich fel teweer stelde tegen ‘riool’ X, van zo’n context?

BNNVARA versus Ongehoord Nederland

De reactie van de Ombudsman volgde snel. De klacht wordt niet inhoudelijk afgewezen, maar de kern van mijn vragen ligt buiten zijn mandaat. De vraag of de publicaties passen bij de waarden die een omroep voor zichzelf formuleert (zoals die van BNNVARA), behoort volgens de Ombudsman tot de redactionele autonomie die in wetgeving en jurisprudentie stevig verankerd is. Journalisten moeten hun onderwerpen en invalshoeken onafhankelijk kiezen en uitvoeren. Voor columnisten en cartoonisten geldt bovendien een ruime mate van inhoudelijke vrijheid.

Zijn taak is het beoordelen van journalistiek aan de hand van de Code Journalistiek Handelen van de publieke omroep. Dus heb ik de Ombudsman een vervolgvraag voorgelegd over de afbakening van diens eigen taak. In oordelen over Ongehoord Nederlands heeft de Ombudsman zich immers wel degelijk uitgesproken over journalistieke werkwijzen en keuzes en redactionele processen. Die zijn onlosmakelijk verbonden met de uitingen.

De journalistieke code gaat immers niet uitsluitend over feitelijke juistheid, maar ook over verantwoording van journalistieke keuzes en de gevolgen daarvan. De vraag hoe deze bijdragen aan het publieke debat behoort tot de kern van journalistieke verantwoordelijkheid. Dat is bij uitstek het bezwaar tegen Ongehoord Nederland: ongewenste beeldvorming die het democratische debat aantast.

Of even klip en klaar: is het gedachtengoed waarmee ON het publieke debat aanjaagt van een andere orde dan het herhaaldelijke frame van BNNVARA van Lidewij de Vos als Hitler of tenminste als nazi?

Dit is een grijs gebied, niet tussen vrijheid en censuur, maar tussen redactionele autonomie en publieke verantwoording. De vraag is dan uiteindelijk niet of Joop deze cartoons mocht publiceren. Natuurlijk mocht dat.

De vraag is of terugkerende politieke beeldvorming alleen een journalistiek probleem vormt wanneer zij plaatsvindt bij Ongehoord Nederland, of dat dezelfde maatstaf ook geldt wanneer zij voorkomt binnen een omroep die zichzelf als progressief en maatschappelijk verantwoord beschouwt.