Maar het tij lijkt langzaam te keren rond sociale media. In een proefproces in Los Angeles worden technologiebedrijven beschuldigd van het creëren van “verslavingsmachines”. Terwijl TikTok en Snapchat al een schikking troffen met de 20-jarige eiser, moest Meta-baas Mark Zuckerberg deze week in de rechtszaal getuigen.

De Europese Commissie deed onlangs een voorlopige uitspraak tegen TikTok, waarin zij stelt dat het ontwerp van de app – met functies als oneindig scrollen en automatisch afspelen – in strijd is met de Digital Services Act. Een deskundige vertelt de BBC dat het probleem niet langer alleen om schadelijke inhoud gaat, maar ook om schadelijk ontwerp.

Meta en andere beklaagden betoogden altijd dat hun platforms communicatiemiddelen zijn, geen valstrikken, en dat “verslaving” een verkeerde voorstelling is van hoge betrokkenheid.

“Ik denk dat het belangrijk is om onderscheid te maken tussen klinische verslaving en problematisch gebruik”, verklaarde Adam Mosseri, hoofd van Instagram, voor de rechtbank in Los Angeles. Hij merkte op dat de psychologie sociale-mediaverslaving niet als een officiële diagnose classificeert.

Techgiganten blijven volhouden dat gebruikers en ouders over de middelen beschikken om schermtijd onder controle te houden. Wetenschappelijk onderzoek toont echter aan dat functies als oneindig scrollen, automatisch afspelen en pushmeldingen zijn ontworpen om de zelfbeheersing van mensen te omzeilen.

Automatische hechting

Onderzoek dat ik met collega’s deed naar digitaal consumptiegedrag stelt ter discussie dat overmatig gebruik van sociale media een gebrek aan persoonlijke wilskracht zou zijn. Door interviews met 32 zelfverklaarde overmatige gebruikers en een analyse van online discussies over intensief digitaal gebruik, ontdekten we dat consumenten vaak in een staat van 'automatische gehechtheid' geraken

Dit gebeurt als de binding met het apparaat puur reflexmatig wordt, omdat bewuste besluitvorming wordt geremd door het ontwerp van het platform. We ontdekten dat de impuls om deze platforms te gebruiken soms optreedt voordat de gebruiker zelfs maar volledig bij bewustzijn is. Een deelnemer gaf toe: “Ik word wakker, ik ben nog niet eens helemaal bij bewustzijn, en ik ben al bezig met dingen op het apparaat.”

Een andere deelnemer beschreef dit verlies van controle op levendige wijze: “Ik merk dat als ik me een beetje verveel, ik gedachteloos de TikTok-]app open ... Mijn duim reikt reflexmatig naar zijn oude plek, zonder dat ik er bewust bij nadenk.”

Voorstanders van sociale media stellen dat “schermverslaving” niet te vergelijken is met misbruik van genotsmiddelen. Nieuw neurofysiologisch bewijs suggereert echter dat veelvuldig gebruik van algoritmen de dopamineproductie verandert, waardoor een afhankelijkheid ontstaat die analoog is aan middelenverslaving.

Strategieën van aanbieders

Het argument dat gebruikers wilskracht moeten tonen weegt niet op tegen de geraffineerde strategieën die platforms gebruiken om gebruikers betrokken te houden. Deze omvatten:

1. Het verwijderen van stoptekens

Functies zoals oneindig scrollen, automatisch afspelen en pushmeldingen leiden tot een continue stroom. Zonder natuurlijke eindpunten brengt het ontwerp gebruikers in de ‘automatische piloot’ modus, waardoor het moeilijker wordt om te stoppen.

2. Variabele beloningen

Net als bij een gokautomaat leveren algoritmen met tussenpozen onvoorspelbare beloningen, zoals likes en gepersonaliseerde video's. Deze onvoorspelbaarheid activeert het dopaminesysteem, waardoor een dwangmatige cyclus van zoeken en anticipatie ontstaat.

3. Sociale druk

Functies zoals meldingen en tijdelijke story-posts maken gebruik van psychologische kwetsbaarheid, en veroorzaken angst die voor velen louter wordt verlicht door de app te checken. Strategieën vanuit 'emotionele sturing' profiteren van psychologische kwetsbaarheid, zoals de angst om iets te missen. En om gevoelens van sociale verplichting en schuld op te wekken als ze proberen de verbinding te verbreken.

Kwetsbaarheid bij kinderen

Steeds meer onderzoek wijst erop dat “variabele beloningsschema's” bijzonder krachtig zijn voor kinderen, die een verhoogde gevoeligheid voor beloningen vertonen. Kinderen missen de cognitieve remmen om deze dopamine-lussen te weerstaan, omdat hun emotionele regulering en controle van impulsen nog in ontwikkeling zijn.

De eiseres in de Amerikaanse rechtszaak zegt dat ze op zesjarige leeftijd begon met sociale media en dat haar vroege blootstelling aan de platforms leidde tot een spiraal van verslaving.

Advocaten in het Amerikaanse proces hebben gewezen op interne documenten, bekend als “Project Myst”, waaruit blijkt dat Meta weet dat ouderlijk toezicht niet effectief is. De advocaat van Meta, Paul Schmidt, werpt tegen dat de problemen van de eiser voortkomen uit reeds bestaand trauma uit de kindertijd en niet uit het ontwerp van het platform.

Het bedrijf heeft lang betoogd dat het ouders krachtige tools aanreikt en dat het primaire probleem gedragsmatig is, omdat veel ouders deze tools niet gebruiken.

In ons onderzoek geven volwassenen (voornamelijk twintigers) aan dat het ondanks hun inspanningen vrijwel onmogelijk is om gebruik te beperken. Als deze volwassenen niet kunnen voorkomen dat ze reflexmatig apps openen, lijkt het onrealistisch om van een kind te verwachten dat het zich kan beheersen met apps die de menselijke neurofysiologie tarten.

Potentiële schade

Ons onderzoek en recente studies brengen een breed scala aan potentiële schade aan het licht, zoals ‘psychologische gevangenschap’. Deelnemers aan ons onderzoek beschrijven een 'feedbackloop van pijn en wanhoop'. Gebruikers nemen hun toevlucht tot platforms om aan hun angst te ontsnappen, maar merken dan dat het scrollen hun gevoelens van leegte en isolatie alleen maar versterkt.

Overmatige blootstelling aan snel veranderende, uitdagende uitingen op het scherm kan de aandachtspanne van de gebruiker verstoren, waardoor het moeilijker wordt om te concentreren op complexe taken in de echte wereld.

Veel gebruikers beschrijven dat ze zich “verslagen” voelen door de technologie. De uitholling van autonomie door sociale media leidt er vaak toe dat mensen hun online activiteiten – zoals te lange sessies – niet meer in overeenstemming kunnen brengen met hun intenties.

Een uitspraak tegen sociale-mediabedrijven in de rechtszaak in Los Angeles, of een gedwongen herontwerp van hun apps in de EU, zou verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de manier waarop deze platforms in de toekomst worden geëxploiteerd. Maar aan banden leggen van dit verslavende aanbod is niet eenvoudig in dit tijdperk van eerst gebruiken, dan wetgeving maken. Hierin zijn mensen, wereldwijd en van alle leeftijden, de proefkonijnen.

*) Quynh Hoang  is universitair docent Marketing and Consumption aan de faculteit Marketing and Strategy aan de University of Leicester. Het oorspronkelijke artikel verscheen in het Engels bij The Conversation.