In de ggz, waar ik [Hedda] de afgelopen drie jaar werkte, hoorde ik ouders steeds vaker dezelfde vraag stellen: “Zou het ADHD kunnen zijn?” Ouders maakten zich zorgen over de concentratie en schoolprestaties van hun kind, leraren zagen hun kind vastlopen. Al snel verschoof het gesprek naar een diagnose.

Problemen met concentratie, motivatie of schooldruk worden al snel als stoornis gezien. Toch hebben lang niet alle jongeren die bij de ggz aankloppen een psychische aandoening. Veel van hen kampen bijvoorbeeld met een overprikkeld brein door slaaptekort, stress, prestatiedruk en intensief schermgebruik. Onderzoek laat zien dat meer schermtijd bij jongeren gepaard gaat met minder beweging en meer zittend gedrag, terwijl concentratieproblemen (die al snel worden geassocieerd met ADHD) ook goed kunnen samenhangen met schermtijd.

Veerkracht verhogen

Steeds vaker belanden jongeren met concentratieproblemen in de ggz, terwijl er lang niet altijd sprake is van een psychiatrische stoornis. De druk op de ggz neemt daardoor sterk toe. De vraag naar hulp groeit sneller dan het systeem aankan en wachttijden lopen op. De houdbaarheid van ons zorgstelsel staat al jaren onder druk.

Ggz-instellingen proberen daar de laatste jaren zélf iets aan te doen. In steeds meer instellingen ontstaan initiatieven die niet direct draaien om het stellen van diagnoses, maar om het versterken van veerkracht en mentale gezondheid. Instellingen ontwikkelen leefstijlprogramma’s waarin slaap, beweging, voeding, stress en digitale balans centraal staan. Een gezonde leefstijl is immers essentieel voor het hele systeem: het lichaam, de stofwisseling én de mentale gezondheid.

Toch wringt er iets. Hoe waardevol zulke leefstijlprogramma’s als eerste stap ook zijn, het blijft de vraag of ze thuishoren in de specialistische ggz. Die is immers bedoeld voor het behandelen van jongeren met ernstige psychiatrische problemen en complexe stoornissen. Wanneer ggz-instellingen zélf leefstijlprogramma’s ontwikkelen om jongeren weer op de rails te krijgen, zegt dat vooral iets over onze samenleving: we medicaliseren psychische klachten blijkbaar te snel.

Te veel verwijzingen naar ggz

Dat besef groeit ook in de politiek. Met de Hervormingsagenda Jeugd werkt de overheid de afgelopen jaren aan concrete transformatiedoelen: minder doorverwijzingen naar de specialistische ggz en meer ondersteuning nabij gezinnen, scholen en wijken. Tot nu toe is het niet gelukt om de doelen te behalen. Zo concludeerde de Deskundigencommissie Jeugd in het rapport Groeipijn (2025) dat nog steeds te veel jongeren gebruikmaken van psychische hulp en verdere hervormingen dus noodzakelijk blijven.

Laten we de ogen niet sluiten voor het fundamentelere vraagstuk hierachter. Mentale gezondheid is niet alleen een verantwoordelijkheid van de overheid, de ggz of het sociaal domein. Ze ontstaat vooral in het dagelijks leven: in hoe we wonen, werken, ons verplaatsen, recreëren, met elkaar samenleven. De leefomgeving speelt daarin een belangrijke rol. Onderzoek laat zien dat een groene woonomgeving samenhangt met minder stress en minder depressieve en angstklachten.

Gemeenten kunnen mentaal welzijn dus actief bevorderen door de openbare ruimte zo in te richten dat bewegen vanzelfsprekend wordt en sociale ontmoeting wordt gestimuleerd. Parken, sport- en speelplekken en wandelvriendelijke straten nodigen mensen uit om naar buiten te gaan en actief te zijn. Zo’n leefomgeving versterkt de sociale samenhang en hiermee het mentale welzijn.

Beperkte ambitie kabinet

De ambitie van het kabinet om sterker in te zetten op mentale gezondheid via preventie is hoopgevend. Maar die ambitie blijft beperkt zolang de blik vooral op zorg, sociaal domein en hulpverlening blijft gericht. Mentale gezondheid ontstaat niet alleen binnen de zorg, maar vooral in het dagelijks leven: in hoe we wonen, werken, bewegen en met elkaar samenleven. Gemeenten, werkgevers, scholen, sportverenigingen en gezinnen spelen daarin een cruciale rol.

Een gezonde leefomgeving is geen luxe, maar een krachtige vorm van preventie die gemeenten actief kunnen bevorderen. En ouders en scholen spelen daarin een essentiële rol. Ouders kunnen bijvoorbeeld een belangrijk verschil maken door zelf het goede voorbeeld te geven. En scholen zouden bewegen niet moeten zien als een onderbreking van het ‘echte’ leren, maar als een essentieel onderdeel ervan.

Beweging is geen bijzaak of leuke onderbreking: het is een voorwaarde voor mentale gezondheid, aandacht en concentratie en gezond opgroeien. Onderzoek laat zien dat beweging bij depressie net zo effectief kan zijn als therapie of medicatie. Scholen en ouders die beweging dus serieus nemen, investeren daarmee direct in het mentaal welzijn van een hele generatie.

Effectief buiten de behandelkamer

Willen we de mentale gezondheid écht versterken, dan moeten we het tij keren en de aandacht verleggen van hulp bieden – in een wijkteam of ggz – naar het dagelijks leven buiten de behandelkamer. En daar ligt tegelijkertijd ook een belangrijke rol voor toegepast onderzoek. Door kansrijke initiatieven in het dagelijks leven systematisch te volgen en te onderzoeken, wordt duidelijk wat daadwerkelijk bijdraagt aan mentale gezondheid en welke oplossingen buiten de behandelkamer dus effectief zijn.

Mentale gezondheid begint niet in de behandelkamer van de ggz, maar in ons dagelijks leven: in hoe we bewegen, hoe we samenleven, hoe we onze leefomgeving inrichten en hoe we naar elkaar omzien.

*) Hedda van ’t Land is lector Gezonde Leefomgeving aan Aeres Hogeschool Almere. Sander Bliekendaal is daar senior-onderzoeker Bewegen & Leefomgeving. Een versie van dit artikel verscheen eerder deze week in de Volkskrant

**) Beeld: Nationaal Archief/Anefo: 1963, Staking schoolkinderen te Osdorp wegens gevaarlijke weg