Het gaat al snel over Washington en Beijing, maar soms ligt het antwoord dichter bij huis. In de recente zesde Rapportage AI & Algoritmes Nederland (RAN6) van vandaag waarschuwt de Autoriteit Persoonsgegevens dat de beheersing van AI met regels sterk achterblijft bij de investeringen, toepassingen en politieke ambities.

Transparantie, toezicht en datakwaliteit vormen structureel zwak. Dat is geen technisch detail, maar raakt de kern van de machtsverhoudingen in het AI-tijdperk. Voor mij speelt vooral de vraag: wie beheert de data beheert, hoe worden die gebruikt en onder welke regels? Precies daar raken digitale soevereiniteit, commerciële AI-belangen en publieke waarden elkaar, het spanningsveld dat de AP met haar RAN6 benadrukt.

Hegseth versus Amodei

Zie de botsing tussen  Anthropic en het Amerikaanse Ministerie van Oorlog. In een Anthropic-CEO Dario Amodei wenst niet dat het Pentagon zijn AI inzet voor massasurveillance en autonome wapens. Eerst moet er versneld nieuwe regelgeving moeten komen en tot die tijd wil hij de grenzen van de toepassing als Anthropic bepalen.

Dat klinkt principieel, maar roept een ongemakkelijke vraag op. Wie bepaalt uiteindelijk die grenzen? Wanneer een commerciële AI-leverancier die zelf bepaalt, verschuift de macht van de democratie naar de markt. De democratische rechtsstaat moet de regels en handhaving bepalen.

Immers, de ‘red lines’ van vandaag verschuiven morgen door commerciële belangen. Gebruikers - bedrijven, overheden en instellingen - staan bloot aan het risico van afhankelijkheid van leveranciers die hun eigen regels bepalen. Ze niet neutraal en hun ethisch gedrag opportunistisch.

Verschil Amodei en Altman?

Zo sprong OpenAI in het gat dat Anthropic liet vallen met de redenering dat gebruik van haar AI door Defensie maar “binnen de wet” valt. Kritiek daarop probeerde Sam Altman te pareren met geruststellende woorden.

Altman had nog wel een ethisch puntje: “One thing I think I did wrong: we shouldn't have rushed to get this out on Friday”. Het toont de ongecontroleerde reflexen. Het interview met Amodei zelf onderstreept dat onbedoeld. Wie het gesprek bekijkt ziet geen strak geregisseerde CEO met strategisch houvast, maar een nerveuze en enigszins rommelige bestuurder die twijfelt over commerciële en geopolitiek posities.

Immers, Anthropic kwam vrijwel gelijktijdig een nieuwe functionaliteit die commercieel slim is: gebruikers kunnen hun volledige historie van een andere AI-provider importeren. Dus eenvoudig overstappen van bijvoorbeeld ChatGPT van Altman naar Claude van Amodei.

Lock-in voorkomen

Dit raakt ook een fundamenteel principe: portabiliteit. De geschiedenis van digitale markten laat zien dat lock-in tot monopolisering leidt. Je neemt je data, workflows en interacties niet zomaar mee van Instagram naar TikTok, of van Microsoft 365 naar LibreOffice Online.

De clash van oor die geschiedenis overdraagbaar te maken, verlaagt Anthropic de overstapdrempel drastisch. De actie QuitGPT is een succes, en Altman uit spijt over zijn snelle deal met minister Hegseth. Zo volatiel zijn de waarden van bedrijven dus.

Dit toont ook dat AI-modellen verwisselbaarder worden. Tijdens een recente presentatie stelde Larry Ellison van Oracle dat de grote AI-modellen als GPT, Gemini, Grok en Llama zijn getraind op dezelfde publieke data: Wikipedia, nieuwsartikelen, Reddit-discussies en grote delen van het publieke internet. Ellison noemt ze “commodities”.

De echte waarde zit volgens hem niet in publieke maar in private data zoals medische dossiers, je banktransacties en bedrijfsdata. Oracle probeert met een nieuwe infrastructuur dit te exploiteren met Retrieval Augmented Generation (RAG). In plaats van een model vooraf te trainen, gebruikt het data in real time als context voor een antwoord. Dat worden niet overgenomen maar blijven bij het bedrijf of persoon.

Je medische- en bankgegevens

Dat verandert het hele economische model van AI. Een bank kan al zijn historische leningen laten analyseren zonder dat klantgegevens het systeem verlaten; wen ziekenhuis met AI diagnoses analyseren zonder privacy te schenden. En Defensie kan AI laten redeneren over geclassificeerde informatie zonder data over te dragen naar een extern model.

Niet de maker van het model controleert de waarde, maar de eigenaar van de data. Dat heeft enorme implicaties voor het debat over digitale afhankelijkheid. Als huidige AI grotendeels uitwisselbaar worden verschuift de strategische inzet van model naar met wie je als individu of bedrijf in zee gaat voor je AI-analyse.

De echte machtsvraag zit in data: wie ze bezit, wie ze kan ontsluiten en wie bepaalt onder welke voorwaarden ze gebruikt mogen worden. De laatste jaren dachten AI-aanbieders ongebreideld data te mogen verwerken. Maar nog is het probleem niet opgelost: waardevolle data zijn versnipperd in gesloten systemen van leveranciers. Wie heeft de controle?

De waarschuwingen in het genoemde AP-rapport zijn opvallend concreet: datakwaliteit, toezicht en transparantie zijn de zwakste schakels. Niet de modellen vormen het grootste risico, maar het gebrek aan grip op de data en de systemen die ermee werken.

Wie de AI-discussie serieus wil voeren, zou daar dus moeten beginnen. 

*) Beeld: Peter Olsthoorn met ChatGPT