De formulering maakt me klaarwakker. Niet vanwege technologische verbazing – niemand kijkt nog echt op van AI – maar het gemak van geopperde vervanging: efficiëntie als redactionele strategie.

De vraag die nu bij Mediahuis en ver daarbuiten door redacties echoot is simpel, maar ingrijpend: wat blijft er over van journalistiek als AI de frontlinie van nieuwsproductie overneemt?

Een nieuwe arbeidsmarkt

De discussie over AI in de media gaat niet alleen over ethiek en kwaliteit, maar raakt kernvragen over werk en vaardigheden. Het recente rapport Agents, Robots, and Us van het McKinsey Global Institute laat zien hoe ingrijpend agents en robots de economie kunnen beïnvloeden.

In theorie kan ruim de helft van de arbeidsuren geautomatiseerd worden vóór menselijke eindcontrole. In die context zijn nieuwsredacties volgens mij geen uitzondering: taken als eerste verslaggeving, data-extractie, samenvatting van incidenten, of standaard persberichtverwerking zijn precies de routineklussen die AI binnen enkele jaren snel en goedkoop kan uitvoeren.

Het gaat meer om verandering dan om verlies van werk. De vaardigheden van journalisten verschuiven naar hogere orde taken: het framen van vragen, het interpreteren van uitkomsten, en het contextualiseren van data - werk dat AI vandaag nog niet goed aankan. 

Dat is geruststellend, maar de verschuiving is niet zonder pijn. Het dilemma: investeren in AI-tools voor efficiëntie of vasthouden aan traditionele redactiemodellen? Die spanning vormt de achtergrond van het volgende.

Sanering Britse pers

McKinsey’s hoge verwachtingen van combinaties van mensen en machines worden allerminst bevestigd door de Britse perssector, die vaak mondiaal vooroploopt. In september 2025 maakte Reach, eigenaar van titels als de Mirror, Express en Star, bekend dat tot 600 banen op de tocht staan.

De uitgever noemt als redenen dalende klikcijfers, opkomst van AI-samenvattingen van zoekdiensten, én de noodzaak om te groeien in video, audio en live-nieuwsformaten.  Marktverandering en AI komen samen, maar die teneur is niet nieuw.

Zo waren ooit regionale titels de aderen van lokale democratie, maar verworden meer en meer tot contentmachines, geconfronteerd met concurrentie van techplatforms en AI-gedreven samenvattingen. Gevolg: minder journalisten én minder diversiteit aan stemmen en verslagen.

Hetzelfde laken een pak bij The Washington Post. Jeff Bezos was duidelijk in zijn visie: "The Post heeft een essentiële journalistieke missie en een buitengewone kans", schreef Bezos. "Elke dag geven onze lezers ons een routekaart naar succes. De data vertellen ons wat waardevol is en waar we ons op moeten richten."

Agentic journalism

Het agentic journalism-model dat Mediahuis nu test, is dan logisch. Bert Kok schreef er een interessante visie over. Tekstproductie en het verzamelen van feiten zijn niet langer exclusief mensenwerk. AI zal persberichten en routine-aankondigingen afhandelen.

Voor AI-toepassing wordt de vraag: Hoe blijft journalistieke controle en nuance gewaarborgd in een systeem dat geautomatiseerd is? En hoeveel resteert voor uitgevers om te investeren in veel betekende, diepgravende journalistiek met geheel eigen stijl van de individuele journalist?

Democratische waakzaamheid

Nederlandse uitgevers hebben hun archieven beschikbaar gesteld om het GPT-NL-model te trainen, in de hoop dat auteursrecht en ethiek worden beschermd. Anders dan in bijvoorbeeld Italië ontbeert Nederland en Europa AI-wetgeving voor media 

Wel zijn er AI-richtlijnen bij grote titels zoals de Volkskrant ANP, NU.nl en De Persgroep geënt op transparantie over bronnen en inzet met AI en menselijke eindcontrole. Idem dito bij de Fontys-opleiding Journalistiek met richtlijnen.

In de gedeelde uitgangspunten rond AI van de NPO innovatieafdeling van Ezra Eeman valt vooral de taal van balans op. AI biedt kansen – toegankelijkheid, personalisatie, effectiviteit – maar betrouwbaarheid, transparantie, veiligheid en menselijke verantwoordelijkheid blijven leidend.

Henk van Ess benadrukt dat AI in zijn werk als data- en onderzoeksjournalist geen vervanging is, maar een versneller: een instrument dat helpt om verbanden te leggen in grote datasets en om open source-onderzoeken efficiënter uit te voeren. AI zonder menselijke controle is evenwel journalistiek ondenkbaar.

Diezelfde lijn klinkt door bij Laurens Vreekamp, die AI ziet als een praktisch redactiegereedschap — bruikbaar voor conceptontwikkeling, analyse, research, vertaling en metadata. De technologie kan ondersteunen, structureren en suggereren, maar de journalist weegt, beslist en is verantwoordelijk. AI is hulpmiddel dat het journalistieke proces verandert, maar niet het journalistieke oordeel.

Tussen mens en machine

NiemanLab biedt een helder inkijkje hoe generatieve systemen freelance journalistiek herschikt. AI biedt een stille assistent bij research, transcriptie en structurering, die de workflow comprimeert en dus het tempo verhoogt. Tegelijkertijd verschuift het fundament van vertrouwen naar verificatie. De relatie met redacties wijzigt, freelancers moeten inzicht verschaffen in hun werkproces. 

Dat laatste, veel meer transparantie, treedt ook op tussen media en hun abonnees. Follow the Money en De Correspondent stellen in hun recente aankondiging  over minder afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven stelt dat ze het volledige migratieproces publiek zullen delen, inclusief kosten, keuzes en fouten.

Maar hier zie ik een intrigerende blinde vlek. In een uitvoerige opsomming van gebruikte technologie – van Google Workspace tot Slack en Cloudflare – ontbreekt een expliciete reflectie op AI-tools. Terwijl juist AI inmiddels diep verweven is met diezelfde infrastructuur. AI is geen afzonderlijke technologie meer; het is een laag bovenop vrijwel alles.

Journalistiek balanceert op twee krachten: de belofte van AI om journalistiek productiever, rijker en sneller te maken versus het risico dat newsrooms, economische logica en publieke perceptie meer gestuurd worden door algoritmes dan door redactionele keuzes.

De kernvraag is: wie bepaalt hoe de realiteit wordt weergegeven in nieuws, een spiderweb van algoritmes, samenvattingen en AI-agents, of mensen? Hoe behouden we een onafhankelijk, kritisch en divers nieuwslandschap als de tools die ze gebruiken publiekelijk beschikbaar zijn?

Lale Gül en AI

Lale Gül deelt dat AI een constant aanwezige ‘partner’ is voor haar columns voor De Telegraaf: “Ik gebruik het non-stop, het is net mijn partner.” Dat is eerlijk. 

Gül’s beeld contrasteert met behoudende posities binnen de journalistiek die uitgaan van AI als gereedschap om met zorg en controle in te zetten. Gül ziet AI als onmisbare co-creator.

Hoever ga je met AI-inzet of optimale efficiency te bereiken zonder afbreuk te doen aan de democratische controle van de pers? Dat wordt de grote vraag van de nabije toekomst.

Beeld: Uit de documentaire Lale Gül - Ik leef mijn eigen leven van BNNvara op NPO Start