Ik beschouw mezelf als een groot liefhebber van journalistiek — zij het met een wellicht wat te professionele bril. Mijn ochtendroutine is overzichtelijk en veelzeggend tegelijk. Ik maak een hink-stap-sprong langs NOS, Joop (BNNVARA) en GeenStijl. Daarmee weet ik doorgaans wat Nederland bezighoudt, waar de verontwaardiging zit en wie zich door wie tekortgedaan voelt. Daarna lees ik Le Monde online, voor wereldnieuws vanuit een ander perspectief. Frankrijk is bovendien een uitstekende spiegel: wat daar ondenkbaar is — een verhoging van de pensioenleeftijd — gaat in Nederland vrijwel geruisloos.

Als het écht spannend wordt, is X onmisbaar. Niet vanwege nuance of diepgang, maar als seismograaf van maatschappelijke onrust en uitgesproken sentimenten in korte, felle zinnen. Prima indicatoren van wat leeft. Daarbovenop heb ik Readly: de volwaardige kiosk die Blendle nooit is geworden. Vol met Nederlandse, Europese en Amerikaanse bronnen. En dan heb ik YouTube nog niet eens genoemd, waar een ware schat aan nieuws, achtergrondreportages en lange interviews te vinden is.

Nog nooit heb ik zoveel verschillende bronnen kunnen raadplegen. Dat heeft gevolgen voor de gevestigde Nederlandse media. Het traditionele ‘pakketaanbod’ heeft niet meer vanzelfsprekend de waarde van vroeger. Losse artikelen, onderzoeksreeksen of podcasts kunnen uitstekend zijn, maar rechtvaardigen niet langer automatisch een totaalabonnement. De bundel is zijn vanzelfsprekendheid kwijt.

En ja, dat schuurt. Dat doet pijn. Maar is dat de schuld van Big Tech?

Hunnie hebben het gedaan

Of is Big Tech vooral een dankbare bliksemafleider voor een dieperliggend probleem: een journalistiek model dat te lang heeft vertrouwd op schaarste, op distributiemacht en op het idee dat het publiek wel zou blijven komen — ongeacht vorm, toon of relevantie? Misschien is het tijd om minder met de wolven mee te huilen, meer in de spiegel te kijken

Stichting Democratie en Media (SDM) bestempelt in de reactie op het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA Big Tech is het grote probleem van. Je krijgt de stellige indruk dat de kernproblemen van de Nederlandse journalistiek zich buiten de sector bevinden. Bij Big Tech, en hun algoritmes. Bij een gebrek aan politieke aandacht voor onafhankelijke Nederlandse media.

In interviews en in een brief aan de informateur waarschuwde SDM al voor het ontwrichtende effect van platforms op het bereik van Nederlandse journalistiek. Er moest een media- en technologie-bewindspersoon komen om het tijd te keren.

Dat klinkt urgent — en deels is dit terecht. Maar het is tegelijkertijd eenzijdig. Juist een organisatie die zich presenteert als hoeder van de media in de democratie, heeft weinig oog voor wat de journalistiek zichzelf aandoet. Alsof het probleem vooral extern is, terwijl de barsten zich in het fundament bevinden.

Freelancers als bijwagen

Wie de NVJ Arbeidsmarktmonitor 2025 naast de SDM-oproepen legt, ziet een tweede verhaal: een stille herschikking van het beroep zelf. Iets minder journalisten (18.250), maar de verschuiving van freelance naar loondienst lijkt goed nieuws. Minder schijnzelfstandigheid, iets meer zekerheid.

Dit betekent echter ook: structureel meedraaien als zelfstandige in redacties neemt af. Freelancers bliezen zuurstof in media met veelal betere kwaliteit en het uitdagen van vaste kernen uit met hun creativiteit. Nu neemt stabiliteit toe, maar variatie af. Marketing is de drijvende factor. Conformiteit en voorspelbaarheid heersen: pagina’s vol afgrijzen over ICE (twee moorden), pas recent aandacht voor Iran (30.000? moorden); tig nagenoeg kritiekloze interviews met Adriaan van Dis voor boekpromotie. Om niet te spreken over veel te lang aanblijvende columnisten met voorspelbare reacties op politiek. (De meesten van hen kun je zo door een AI-bot vervangen.)

Opvallend genoeg zijn freelancers zelf niet massaal verbitterd. Integendeel: bijna 85 procent is ‘tevreden’. Een groot deel verdient beneden modaal, dus een vijfde van de freelancers verlangt naar loondienst. Autonomie is aantrekkelijk, onzekerheid uitputtend.

Bovendien: de meeste freelancers moeten commercie ‘bijbeunen’. Van studenten die tussen 2020 en 2024 hun diploma journalistiek haalden, werkte nu 55 procent als marketeer, copywriter of ‘contentcreator’. Vakbladjournalistiek commercialiseert stilletjes.

SDM en RTL

Daar komt een tweede teneur bij die in het SDM-verhaal vrijwel ontbreekt: schaalvergroting. Logisch, want was het niet SDM dat pleitte voor de overname van RTL door reus DPG Media? Media-eigendom concentreert zich in rap tempo. DPG en Mediahuis verdelen de dagbladenmarkt. Gevolg: meer centrale sturing vanuit marketing, grotere afhankelijkheid van interne prioriteiten.

Pluriformiteit gaat stilletjes teloor waar media zich dienen te onderwerpen aan de tucht van de markt, zelfs een publieke omroep. Verscheidenheid in aanbod ontstaat niet vanzelf door te wijzen naar externe vijanden, maar door tegenkracht. Juist daar wringt het met behoudzucht en gebrek aan vernieuwing. Een sector die homogener wordt met vaste contracten en loopbaanpaden onder winstgericht eigendom verliest langzaam maar zeker zijn vermogen tot tegenspraak.

Hoog opgeleid vs Vandaag Inside

Journalisten komen overwegend uit hogere sociaaleconomische milieus, net als hun lezers en kijkers. Er wordt hard foei geroepen dat lager opgeleiden zijn overgeleverd aan populistische televisie en dito politieke partijen en algoritmes van TikTok en YouTube. Maar wat is het antwoord? Dit is geen bijzaak, maar een legitimiteitsvraag. Een journalistiek die steeds meer op zichzelf lijkt, verliest aansluiting bij delen van de samenleving — en daarmee vertrouwen.

In dat licht oogt de rol van SDM als gids en geweten van de sector ongemakkelijk. Waar ontleent SDM haar status aan om steeds op de verderfelijkheid van Big Tech te wijzen als handig vijandbeeld. Dat maskeert de vraag: wat gebeurt er met onafhankelijkheid van de journalistiek?

Dat is geen pleidooi tegen regulering van platforms of tegen publieke investeringen. Maar wie de journalistiek wil versterken, moet verder kijken dan de algoritmes van anderen. De grootste bedreiging voor onafhankelijkheid draagt geen vijandig logo. Zij sluipt binnen via goede bedoelingen, beleidsmatige correcties en het verlangen naar rust; ten koste van ruimte voor afwijking, onzekerheid en onverwachte stemmen. In het enorme aanbod maken kwaliteit en verrassing het verschil. En de beoordeling maakt de burger, niet de afzender. Die tijd is voorbij.

SDM: macht en geld

SDM positioneert zich in dit debat activistisch, als moreel hoeder van het oude gevestigde medialandschap dat vasthangt aan abonnementen en regelmaat van consumptie. Tegelijkertijd is de waarde van het fonds gestoeld op zijn belangen in een gekleurde mediaorde, ook met verdeling van geld. Dat vereist transparantie en wellicht wat meer bescheidenheid. Wie spreekt namens de onafhankelijke journalistiek, maar verankerd is in het bestaande bestel, is niet onafhankelijk, maar belanghebbende. Juist dat onderscheid verdient helderheid — niet om SDM te diskwalificeren, maar om het debat zuiver te houden.

Transparantie over positie en belang is immers geen luxe in een sector die van anderen vraagt geloofwaardig en controleerbaar te zijn.

*) Beeld: logo Stichting Democratie en Media