Tijdens de oudejaarsconference van Peter Pannekoek gebeurde iets opvallends. Tussen de grappen en de ironie viel plots een woord dat zelden applaus krijgt: toegankelijkheid. Niet als beleidsmodewoord, maar als morele vraag. Wie kan mee in de trein? Wie komt het stadion binnen? En vooral: wie valt er structureel buiten de deur?

Dat moment bleef hangen, omdat het een ongemakkelijke waarheid blootlegde die we in de digitale wereld al jaren normaal zijn gaan vinden. Fysieke ontoegankelijkheid accepteren we niet meer zonder schaamte. Een trap zonder lift roept terecht verontwaardiging op. Maar digitale ontoegankelijkheid verpakken we moeiteloos als efficiëntie, innovatie, of nog erger, eigen verantwoordelijkheid.

Miljoen boetes

Neem de nieuwe e-tolweg A24. De belofte is modern: geen slagboom, geen gedoe. De realiteit is harder. Betalen kan alleen via een app of website. Geen balie, geen mens. Wie vergeet te betalen krijgt automatisch een boete. En die boetes zijn niet per ongeluk. Ze waren vanaf het begin ingecalculeerd als inkomstenbron. Dit is dus niet een incident in een verder goed systeem. Dit is geen fout in het systeem. Dit is hét systeem.

De overheid rekende op meer dan een miljoen boetes in het eerste jaar. Duizenden per dag. Niet omdat automobilisten massaal kwaadwillend zijn, maar omdat het systeem uitgaat van een ideaaltype burger: digitaal vaardig, altijd online, altijd op tijd. Wie daar niet aan voldoet, wordt geen uitzondering genoemd, maar is een verdienmodel.

Stress, wantrouwen tegen overheid

Dit is de kern van digitale ongelijkheid. Digitalisering is geen neutrale vooruitgang. Het legt normen op. Het bepaalt wat ‘normaal’ gedrag is. De boete van de e-tolweg is een moreel oordeel in administratieve vorm: u kunt iets niet, u heeft het verkeerd gedaan.

Voor 4 tot 5 miljoen Nederlanders is digitale inclusie geen vanzelfsprekendheid. Niet door onwil, maar door stress, schulden, of beperkte basisvaardigheden. Voor hen voelt digitale dienstverlening niet als gemak, maar als toetsing. Digitalisering wordt verkocht als gemak, maar het wordt ervaren als verplichting. Mensen worden beoordeeld op hun digitale kunnen; dat wordt een nieuwe as van sociale stratificatie.

Wat hier schuurt, is niet technologie, maar politiek. Het resultaat van de e-tolweg is een digitale boetemachine die zowel financieel als sociaal schade toebrengt: stress, schulden, wantrouwen jegens de overheid.

Optelsom van keuzes

Digitale ongelijkheid verschijnt hier als digitale onrechtvaardigheid, in een optelsom van keuzes. Keuzes om loketten te sluiten, om menselijk contact te vervangen door interfaces, om toegankelijkheid te behandelen als bijzaak in plaats van als vertrekpunt.

We vertellen elkaar graag dat digitaal de toekomst is. Wat we er minder graag bij zeggen: die toekomst wordt standaard ontworpen voor één type burger. Met tijd, middelen, apparaten, en een netwerk dat kan bijspringen. En wie niet in dat plaatje past, moet dan maar naar de bibliotheek voor hulp. Dat antwoordde de minister van Infrastructuur onlangs op Kamervragen die de massale problemen rond het e-tol-systeem aan de orde stelden. En zelden werd de ideologie achter digitalisering zo eerlijk uitgesproken.

Morele ondergrens

Dit is geen pleidooi tegen technologie of digitalisering, maar een pleidooi vóór mensen. Voor een samenleving die toegankelijkheid ziet als morele ondergrens, niet als kostenpost. Want een digitale samenleving waarin uitsluiting het verdienmodel is, waarin falen wordt geïndividualiseerd en hulp wordt uitbesteed, dat is geen vooruitgang. Dat is beleid dat mensen straft voor het feit dat ze mens zijn.

Misschien is dat de ongemakkelijke waarheid die Pannekoek onbedoeld raakte. Dat we fysieke uitsluiting herkennen als onrecht, maar digitale uitsluiting nog steeds verwarren met persoonlijk falen. Terwijl beide vormen van uitsluiting ons confronteren met dezelfde vraag: voor wie is deze (digitale) samenleving eigenlijk ontworpen?

*) Alexander Smit onderzoekt als promovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen de digitalisering van de samenleving, en maakt daar deel uit van het Digital Inclusion Lab. Dit artikel verscheen eerst in Trouw

**) Grote foto: Rijkswaterstaat