Een ongekend brede groep media – van SBS tot Human/VPRO, van GeenStijl tot Vrij Nederland, van De Telegraaf tot de Volkskrant – heeft in een brandbrief alarm geslagen over de bedreiging van de pluriforme informatievoorziening in Nederland door big tech.

Sociale media hebben al jaren een eroderend effect op de journalistiek. Denk aan platter en sneller nieuws en een focus op vlot bereik ten koste van inhoud. Maar AI dreigt nieuwsbronnen en publiek nog verder van elkaar te verwijderen. Journalistieke merknamen, en de bijbehorende kwaliteitsstempels, zullen straks vermoedelijk weinig meer zeggen voor mensen die niet zijn opgegroeid met tv, krant en radio. Met alle gevolgen van dien.

Vertrouwen in de waagschaal

Doordat journalistieke inhoud verder naar de achtergrond wordt gedreven, lijkt het grootste risico dat er straks geen rooie cent meer over is om inhoudelijk werk te doen. Zowel in de commerciële sector, als de publieke; ook de publieke omroep wordt namelijk aangekeken op het aantal kliks, likes en kijkers dat ze weet te verzamelen. Naarmate die aantallen slinken, zullen ook de advertentie-inkomsten van de Ster dalen en is het gemakkelijker voor politici om nog verder te bezuinigen.

Toch is er ook een ander scenario denkbaar. Sociale media boden de journalistiek in eerste instantie vooral meer online bereik en gaven een inkijk in ‘de wereld achter het nieuws’; Journalisten kregen een gezicht en de journalistiek werd persoonlijker en activistischer. In positief opzicht konden veel nieuwe soorten verhalen en minderheidsperspectieven in allerlei vormen doorbreken tot het homogene bestel.

Journalistiek uitgebuit

Negatieve effecten zijn daarentegen de opkomst van een tegenbeweging waarin journalistiek gezien wordt als het opdringen van een wereldbeeld, en het ‘demystificeren’ van de journalistiek als vakgebied. Met name een probleem wanneer dit doorslaat naar een wereldbeeld waarin ‘de journalistiek’ als geheel niet te vertrouwen is, mede omdat de door het publiek ervaren deskundigheid van journalisten afneemt.

Kunstmatige intelligentie doet nu iets heel anders: het verhaspelt informatie, het maakt onvoorstelbaar veel fouten en is, al met al, notoir onbetrouwbaar. In een aflevering van het satirische actualiteitenprogramma Even tot Hier werd begin november 2025 op schitterende wijze getoond hoe snel dit uit de hand loopt. Jongeren gebruiken inmiddels de frase ‘dat is AI’ voor dingen die echt niet waar kunnen zijn.

Natuurlijk heeft de Nederlandse journalistieke sector een punt met zijn brandbrief. Ik wil hun zorgen niet tegenspreken. Het harde werk van hun redacties wordt steeds meer uitgebuit op sociale media, en indirect via AI. ‘Agents’ als ChatGPT willen mensen ‘aangehaakt’ houden, met amper respect voor samenhang, feitelijkheid of bronnen.

Omdat zowel sociale media als chatbots ons het liefst naar de mond praten, krijgen we overal waar we komen de wereld voorgeschoteld die we zelf het liefst zien. Wie al zijn informatie van Instagram of ChatGPT haalt, kan steeds meer de indruk krijgen nooit meer het journaal te hoeven kijken, een krant te hoeven lezen, of hoe dan ook verder te kijken.

Stories.nos.nl wel, TikTok niet

NOS StoriesMaar mensen zijn natuurlijk niet gek. Wie een paar keer overduidelijk voorgelogen is door een chatbot (iets wat gegarandeerd gebeurt), denkt wel twee keer na voor zijn informatie weer van zo’n plek te halen. Gebruikers moeten vervolgens nadenken waar ze wél terecht kunnen voor betrouwbare informatie, en zullen misschien zelfs vaker dan voorheen voor de veiligste optie kiezen: een krant, inhoudelijk tijdschrift of online journalistiek platform.

Waar sociale media mensen lui maakten, maakt AI mensen hopelijk in rap tempo kritischer. En laat een kritische houding nu precies een basisvoorwaarde zijn voor een volwassen nieuwsconsument.

Willen de Nederlandse media hier optimaal de vruchten van plukken, dan moeten ze het voor het publiek nóg duidelijker maken hoe groot de kloof is tussen ‘content’ en kwaliteitsjournalistiek. Hun goed onderzochte en sterk gemaakte producties moeten ze dan vooral weghouden bij de techreuzen – en dus ook van Instagram, Facebook en LinkedIn.

De NOS deed recent al een mooie stap door zelf een website te lanceren waar mensen hun korte video’s kunnen bekijken, zonder dat ze naar TikTok of YouTube hoeven te gaan. Investeer nu (collectief) in dit soort oplossingen. Dit kunnen namelijk veilige havens worden voor internetgebruikers die klaar zijn met de laagwaardige infotainment die big tech ze voorschotelt.

*) Jan Bruin is politicoloog, communicatiestrateeg en oprichter van Mei Social Vrij. Een versie van dit artikel verscheen eerst in de Volkskrant