Dat gebeurde niet met censuur of het sluiten van redacties, maar via de rechtszaal, met schadeclaims van een omvang die eerder bedoeld lijken om af te schrikken dan om gelijk te halen.

Afgelopen maand diende Donald Trump daadwerkelijk een eerder aangekondigde schadeclaim van tien miljard dollar in tegen de BBC. Aanleiding was een bewerking van zijn toespraak van 6 januari 2021 in een Panorama-documentaire, die volgens Trump suggereerde dat hij tot geweld had opgeroepen bij de bestorming van het Capitool.

Dat een Amerikaanse president een Europese publieke omroep voor de rechter daagt, is ongezien. Tegelijk past het in een breder patroon. Eerder dit jaar sleepte Trump ook The Wall Street Journal en The New York Times voor de rechter wegens berichtgeving die hem onwelgevallig was.

Omroep ontkent laster

Juridisch gezien is de zaak tegen de BBC op zijn minst onzeker. De omroep erkende dat de montage een verkeerde indruk kon wekken en bood excuses aan, maar ontkent dat er sprake is van laster. Voor publieke figuren ligt de lat in de Verenigde Staten hoog: er moet worden aangetoond dat journalisten bewust of met roekeloze onverschilligheid de waarheid hebben genegeerd. Dat is een zware bewijslast.

Daar komt bij dat de documentaire niet werd uitgezonden op Amerikaanse televisie. Ze was bedoeld voor een Brits publiek en was slechts via omwegen in de VS te bekijken. Of een Amerikaanse rechter zich bevoegd zal achten, en of er sprake is van aantoonbare reputatieschade binnen de Verenigde Staten, is verre van vanzelfsprekend.

Schadeclaims als intimidatie

Toch is het juridische resultaat wellicht niet het belangrijkste punt. Wie deze zaak louter juridisch bekijkt, mist de kern. Extreem hoge schadeclaims fungeren zelden als instrument om gelijk te halen, maar des te vaker als middel om te intimideren. Ze zenden een signaal uit – niet alleen naar de aangeklaagde media, maar naar de hele sector.

Die logica is bekend uit Trumps politieke praktijk. Journalistiek wordt niet benaderd als een onafhankelijke waakhond, maar als een tegenstander in een machtsstrijd. Fouten worden niet gezien als aanleiding tot correctie, maar als hefboom voor delegitimering. De keuze voor procederen in Florida, nadat Britse verjaringstermijnen zijn verstreken, past binnen die strategie: het recht wordt ingezet als arena voor politieke framing.

In die zin gaat deze zaak niet primair over laster, maar over machtsverhoudingen. Over wie het zich kan veroorloven om te procederen, hoe lang en tegen welke prijs. Zelfs als Trump juridisch verliest, heeft hij zijn punt gemaakt. Media worden gedwongen tot defensieve communicatie, interne onderzoeken en reputatieherstel. Dat zijn kosten die niet in een vonnis worden verrekend, maar die wel degelijk wegen.

Uitputting als politiek wapen

Daarin schuilt de bredere betekenis van deze zaak. Ze laat zien hoe een journalistieke fout kan worden omgevormd tot een politiek wapen. Niet door censuur of nieuwe wetgeving, maar door uitputting. En dat mechanisme raakt niet alleen grote titels. Voor kleinere redacties fungeert het als een waarschuwing vooraf: de prijs van kritische berichtgeving kan onbetaalbaar worden.

Daarmee raakt deze zaak aan een fundamenteler probleem. Onafhankelijke journalistiek kan alleen functioneren wanneer fouten gecorrigeerd kunnen worden zonder dat elke fout verandert in een existentiële bedreiging. Journalistiek is geen exacte wetenschap; montage, selectie en interpretatie zijn inherent aan het vak. Dat ontslaat redacties niet van verantwoordelijkheid, maar vraagt wel om proportionele reacties.

De zaak-Trump tegen de BBC staat dus niet op zichzelf. Ze raakt aan de vraag onder welke voorwaarden een vrije pers haar rol kan blijven vervullen in een democratische rechtsstaat. 2025 eindigt met een klap die nog lang zal nadreunen.

*) Peter Vandermeersch is voormalig hoofdredacteur van NRC. Nu is hij bij Mediahuis (Telegraaf, NRC) fellow Journalistiek en Maatschappij. Hij publiceert op Substack de boeiende nieuwsbrief Press and Democracy. Dit artikel verscheen eerder in Trouw.

**) Beeld Nationaal Archief: Dr. Th. Weevers, een van de eerste Nederlandse omroepers bij de BBC tijdens de Tweede Wereldoorlog, 29 september 1944.