In de eerste ontvankelijke uitspraak over een internetsite heeft de Raad voor de Journalistiek een klacht over anonieme lasterlijke reacties op de site Klokkenluideronline.nl gegrond verklaard. Journalistieke sites zijn aansprakelijk voor reacties onder hun artikelen.
De 62-jarige Arie Gerla diende in december de klacht bij de Raad voor de Journalistiek in over vier anonieme reacties waarin hij werd beschuldigd van diverse strafbare feiten, zoals het vervalsen van faxen en oplichting: hij zou volgens de schrijver van de berichten de gemeente Rotterdam miljoenen afhandig hebben gemaakt. De beheerder van de site, Klokkenluideronline.nl, de Rotterdamse journalist/leraar Micha Kat, weigerde de reacties weg te halen. Kat is op internet bekend als kwelgeest van NRC Handelsblad.
Gerla, die in de jaren tachtig voorzitter was van de Vereniging Effecten Bezitters (VEB), had zo zijn eigen redenen om de klacht in te dienen. Het gaat in feite om een jarenlang slepend juridisch conflict, waarop de reacties zijdelings betrekking hadden. De Raad voor de Journalistiek woog die relevante achtergronden, eerder in Netkwesties beschreven, niet mee.
Op 2 april verklaarde de Raad de klacht van Gerla gegrond. Met het toelaten van anonieme beschuldigingen van strafbare feiten en "grievende diskwalificaties" heeft Klokkenluideronline.nl volgens de RvdJ de grens overschreden van wat "gelet op de eisen van journalistieke verantwoordelijkheid maatschappelijk aanvaardbaar is."
De vraag of Klokkenluideronline.nl wel journalistiek is, werd door de Raad met het geven van dit oordeel bevestigd. Kat presenteert zichzelf als "een team gelouterde journalisten" en noemt de site "een journalistieke publicatie" - daarom is hij, althans voor de RvdJ, een journalist.
De Raad stelt in zijn vonnis het handhaven van reacties op een website op één lijn met het plaatsen van een ingezonden brief in een krant. Daarvoor heeft een journalistiek medium een maatschappelijke verantwoordelijkheid. "Gelijktijdige plaatsing van een tekst waarin de verantwoordelijkheid voor de inhoud van een ingezonden brief wordt afgewezen, staat daaraan niet in de weg", zo schrijft de RvdJ. Op Klokkenluideronline.nl staat onder elk reactiepaneel dat de "opmerkingen" van bezoekers "eigendom" blijven van de plaatser. Dat is een constructie die ook juridisch geen stand houdt.
Reacties betrokkenen
"Ik ben blij met deze uitspraak", zegt Gerla tegen Netkwesties. "Het openbaar maken en houden van reacties wordt terecht vergeleken met het plaatsen van ingezonden brieven."
Concreet levert het vonnis Gerla overigens niks op, want de Raad voor de Journalistiek is slechts een opinie-orgaan. Kat laat in een reactie weten niet van plan te zijn nu de lasterlijke reacties tegen Gerla te verwijderen. Hij verwijdert alleen uitingen als er "expliciet wordt opgeroepen tot geweld tegen mensen of groepen". Dat smaad en laster volgens het Wetboek van Strafrecht ook strafbaar zijn, deert de freelance journalist, met als specialisatie de advocatuur, niet.
"Die Raad is te stompzinnig voor woorden", zegt Kat over de veroordeling. "Ik trek me er niets van aan." Hij vindt een reactiemogelijkheid op internet iets heel anders dan een ingezonden stuk. "Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat ik geen idee had waar het over ging toen Gerla voor het eerst bij mij klaagde. Ik had dat allemaal zelf niet eens gelezen. Ik heb het veel te druk om alle postings te lezen."
Beleid reacties
Kat maakt wel van de gelegenheid gebruik om de uitspraak in een breder plan te trekken. Uit de uitspraak blijkt volgens hem dat 'de betekenis van internet als journalistiek medium de afgelopen jaren is gestegen'. In een stukje over het vonnis op Klokkenluideronline.nl citeert de redactie zichzelf: "In het huidige journalistieke klimaat is er geen groter compliment denkbaar dan te worden veroordeeld door deze sociale werkplaats van uitgerangeerde politiek-correcte dinosaurussen."
De uitspraak van de Raad heeft weinig gevolgen voor andere journalistieke media op internet die ook reacties van bezoekers toelaten onder artikelen. De meeste daarvan beoordelen de inhoud daarvan vooraf, zoals gebeurt op de site van dagblad Trouw.
Bart Zuidervaart, chef van de internetredactie van Trouw, zegt dat zijn redacteuren als spelregel hanteren dat bezoekers niet louter op uitingen van anderen mogen reageren. Zo probeert Trouw het uit de hand lopen van discussies, zoals dat op niet-journalistieke sites gebeurt, te voorkomen. "Als berichten alleen maar slaan op andere reacties dan halen we ze weg. Ze moeten namelijk wel inhoudelijk iets toevoegen", aldus Zuidervaart. Het aantal geweigerde reacties op de site van Trouw valt erg mee, zegt de internetchef. Hij schat het percentage zo rond de tien procent. "Dat zal nog minder worden, zodra de reactiemogelijkheid is gekoppeld aan het registratiesysteem van de site." Nu nog kan iedereen gemakkelijk onder andere namen reageren.
Een andere journalistieke site die jarenlange ervaring heeft met reacties onder artikelen is Emerce. Ook deze site keurt elke geplaatste reactie vooraf goed. Emerce verwijdert vooral reacties, of delen daarvan, als er 'puur persoonlijke kritiek' op bedrijven of personen wordt geuit. Volgens de redacteuren valt het aantal klachten over de reacties mee.
Journalistiek of niet
Emerce-hoofdredacteur Anton van Elburg vindt het goed dat er wordt nagedacht over hoe internetmedia moeten omgaan met het publiceren van reacties van lezers. "Je stuit hierbij op een tegenstelling tussen de vrijheid van meningsuiting en de strikt journalistieke normen. Als alle reacties per se daaraan zouden moeten voldoen, dan sla je de discussie dood. Er moet wel een duidelijk onderscheid zijn in de normen voor een journalistiek verhaal en de reacties daarop. Reacties zijn nu eenmaal losser."
Vraagstukken rond de journalistieke normen van internetsites zijn volgens Van Elburg lastig voor de Raad voor de Journalistiek, omdat het een vrij beroep is. "Iedereen kan tegenwoordig een weblog openen en claimen dat hij journalist is. Het blijft een vaag begrip. Het is kortzichtig om ergens een grens te trekken, maar het is goed dat er na aanleiding van dit soort uitspraken discussie over wordt gevoerd. Sommige weblogs worden ook steeds meer gezien als serieuze media, laat de Raad daar eens iets over zeggen."
Naschrift: Zeeuwse smaadzaak
In een andere zaak over uitingen op internet waarover Netkwesties eerder schreef - maar dan een juridisch geschil - is het twee weken geleden op het laatste nippertje tot een schikking gekomen. De Vlissingse Regina de Nooijer, die op haar website over een Zeeuwse organisatie-adviseur had geschreven dat hij een slechte naam had onder vrijmetselaars en in een psychiatrische inrichting was behandeld, werd hiervoor eerder veroordeeld tot 500 euro schadevergoeding, maar daarmee was in eerste instantie de kous nog niet af. Het OM in Middelburg maakte er ook een strafrechtelijke zaak van. Daags voor de zitting van 26 maart besloot De Nooijer echter toch in te gaan op een schikkingsvoorstel van 350 euro. Tegen de officier van justitie in deze kwestie is ze wel een artikel 12-procedure gestart.
[Tonie van Ringelestijn, 9 april 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel3.php on line 57
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel3.php on line 57
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel3.php on line 57