[Aangepast op 19 april 2004 vanwege verwarring over Comverse en Verint]
Volgende week praat de Tweede Kamer weer over het aftappen van internet en telefoons, dat in Nederland een grote vlucht heeft genomen - als we justitie zelf mogen geloven. Het parlement eist opnieuw opheldering over toezicht op de Israëlische leverancier van tapkamers.
Het is de laatste jaren hard gegaan in Nederland met het aftappen van telefoon- en internetverkeer. Een actuele cijfermatige onderbouwing van die stelling ontbreekt, omdat zelfs het openbaar maken van het aantal taps volgens Justitie de staatsveiligheid in gevaar zouden kunnen brengen. De laatste gegevens dateren alweer van 1998. Toen versloeg de Nederlandse politie met zo'n 10.000 telefoontaps relatief gezien de Verenigde Staten.
Ook op het gebied van internettappen loopt Nederland voor. Sinds enkele jaren zijn internetproviders wettelijk verplicht om hun netwerken aftapbaar te maken en verkeersgegevens direct te leveren aan politie. Pas de laatste jaren gebeurt dit zonder problemen, zodat politie en justitie inmiddels naar tevredenheid gebruik kunnen maken van het aftapmiddel.
Die tevredenheid kwam bijvoorbeeld tot uiting deze week in de Wall Street Journal, dat een artikel wijdde aan de 'voorsprong' van Nederland op het gebied van het onderscheppen van telecommunicatie.
De Rotterdamse Officier van Justitie Taco Stein gaf tegen de Amerikaanse krant hoog op over internet als opsporingsmiddel in Nederland. "Steeds vaker wordt van de mogelijkheid gebruik gemaakt om providers verkeer van abonnees of van relaties van verdachten te laten tappen. Aanvankelijk haperde dit, maar nu is het regel geworden. Twee jaar geleden werd het nog incidenteel gebruikt, vandaag de dag is het normaal", aldus Stein in de Wall Street Journal, de Nederlandse politie neerzet als 'technology-savvy police force with sweeping powers'. Daar kun je als officier van justitie mee thuiskomen.
Te Zoutkamp
Ook op het terrein van het afluisteren van satellieten maakt Nederland opmerkelijke vorderingen. Bij de afluisterbasis in het Groningse plaatsje Zoutkamp komen zeker zes 20-meter hoge schotels, mogelijk 22, zo meldde het tv-programma 2Vandaag deze week. Daarmee wordt Nederland volgens Echelon-onderzoeker Duncan Campbell, 'een van de grootste' Europese spelers op afluistergebied.
De informatie die de AIVD en MIVD oppikken wordt geruild met gegevens van andere inlichtingendiensten. Twee Vandaag haalt een anonieme bron binnen de inlichtingendiensten aan die zegt dat Nederland ook 'omstreden informatie' zou verhandelen aan Amerika, maar wat Nederland daarvoor terugkrijgt werd niet onderbouwd. Het uitruilen van informatie is voor geheime diensten gebruikelijk.
Het gaat hier voornamelijk om het aftappen voor internationale opsporing. Parallel groeit het aftappen voor criminaliteitsbestrijding in Nederland dat veelal direct bij providers en op de netten van KPN en van mobiele providers plaatsgrijpt.
Argwaan over tapkamers
Alle mooie verhalen over 'Nederland tapland' ten spijt, in werkelijkheid deugt er nogal wat niet aan de Nederlandse tapkamers en daarmee indirect ook met de bewijsvoering in de rechtszaal voor nationale zaken. De tapkamers zijn slecht beveiligd en uiterst kwetsbaar voor misbruik, zoals bleek uit een onderzoek van PriceWaterhouseCoopers in december 2003.
Er is bijvoorbeeld geen manier om vast te stellen of de taps volledig zijn en bescherming tegen virussen is ook te beperkt. Ernstiger dan de technische hiaten zijn de organisatorische fouten: politiemensen hadden onbevoegd toegang tot afgetapte gesprekken en konden zo gegevens wijzigen of vernietigen, de administratie van de tapkamers laat sterk te wensen over en de controle op de toegangsrechten ontbreekt. Ook bleken leveranciers van de tapsystemen op afstand en zonder controle van de politie veranderingen te kunnen aanbrengen.
Dit laatste is relevant vanwege de vraagtekens die jaren geleden al rezen over het Israëlische bedrijf Verint Systems, voorheen Comverse Infosys, dat een flink deel van de Nederlandse tapkamers inricht en technisch beheert. Verint raakte in opspraak toen na 11 september 2001 in Amerika een Israëlische inlichtingenoperatie werd ontdekt, waarbij gevoelige informatie die vrijwel alleen uit taps afkomstig kon zijn, in handen was gekomen van spionnen.
Hoe haar tapkamers precies werken weet alleen Verint, want ze neemt het onderhoud van de spullen voor haar rekening met voornamelijk Israëlische monteurs. Dat gebeurt op eigen laptops. Tot de digitale 'zwarte doos' van de Verint-systemen hebben de Nederlandse gebruikers ook geen toegang. Bij de Nederlandse vestiging van Verint werken twee oud-AIVD'ers. Voor hen geldt een 'levenslange geheimhoudingsplicht'.
Door de gebrekkige controle op Verint rijst de vraag of de Israëlische monteurs getapte informatie zouden kunnen doorspelen aan bijvoorbeeld de Mossad. Het EO-radioprogramma De Ochtenden probeerde daar in 2002 antwoord op te geven. In de reportage repten anonieme opsporings- en inlichtingenambtenaren van afspraken over het overdragen van getapte informatie door Verint aan Israël.
Over de kwestie werden Kamervragen gesteld, waarna de minister van Binnenlandse Zaken onderzoek liet uitvoeren naar Verint door het Nationaal Bureau Verbindingsbeveiliging (NBV). Volgens de minister was het toezicht voldoende. Maar het NBV-rapport zelf, en dat zal niemand langzamerhand verbazen, bleef strikt geheim.
Volgende week Kamerdebat
Volgende week staat de regering voor de volgende episode in het toedekken van de stand van zaken met het aftappen, als Verint en de tapkamers weer aan de orde in de Tweede Kamer. In ieder geval VVD en GroenLinks, doorgaans mijlen ver van elkaar verwijderd, willen minister Remkes over de zaak aan de tand voelen, zo blijkt uit een rondgang door politiek Den Haag door Netkwesties.
Tijdens het geplande Algemeen Overleg over politie en justitie wil de VVD de Israëlische betrokkenheid bij de Nederlandse tapkamers inbrengen. VVD-Kamerlid Zsolt Szabó: "Ik wil helderheid hebben over de procedure rond de tapkamers en precies weten hoe het beheer plaatsvindt en hoe er wordt omgegaan met vertrouwelijke gegevens. We moeten komen tot een situatie waarin het onderhoud aan een tapkamer niet alleen gedaan kan worden door Israëliërs", aldus Szabó tegen Netkwesties.
Ook bij GroenLinks zijn twijfels gerezen over Verint. Kamerlid Marijke Vos: "Ik heb gehoord dat Comverse [= Verint red.] absoluut niet de beste is. Maar dat kunnen we moeilijk beoordelen, want er is nooit enig onafhankelijk onderzoek gedaan naar de verschillen tussen de leveranciers van tapkamers. De aanbiedingen worden niet getoetst op door de Kamer gestelde eisen, omdat we die specificaties niet hebben vastgelegd. Ik betwijfel zeer of dergelijke voorwaarden persé geheim moeten zijn. Op deze manier ontbreekt de democratische controle."
CDA-kamerlid Rendert Algra zegt verschillende gesprekken te hebben gevoerd met andere leveranciers van tapkamers. "De systemen van Comverse [=Verint red.] zouden te duur en te ingewikkeld zijn en volgens gebruikers niet goed werken. Bij de laatste aanbesteding waren er concurrerende aanbiedingen die goedkoper en beter waren, maar de minister koos weer voor Comverse [= Verint red.]. Daar moeten we eens goed naar kijken. Waarom in zee gaan met een bedrijf waarover veel klachten door de gebruikers zijn?"
PvdA-Kamerlid Piet Straub vindt Verint niet het probleem, maar dat de eisen aan 'de voorkant' van de tapsysteem ontbreken. "Er moeten bepaalde systeemeisen worden ingebouwd. De specificaties van de tapkamers zijn nu onduidelijk. Daardoor kunnen er ook geen harde garantie aan de leveranciers zoals Verint worden gesteld. Het is gewoon niet helder waaraan ze moeten voldoen. Ik wil bijvoorbeeld dat de systeembeheerders van de tapkamers precies moeten kunnen zien in een logboek wie er wanneer welke handelingen heeft verricht. Dat schijnt nu niet eens te kunnen," aldus Straub.
Kort geding over aanbesteding
Een van de verliezende partijen bij de laatste aanbesteding rond tapkamers, het Rotterdamse Digivox, spande een kort geding aan tegen het mislopen van de opdracht. De zaak diende 31 maart voor de rechtbank in Den Haag. Op 7 april kwam het vonnis: de eis van Digivox werd afgewezen. (Een kopie van de uitspraak: blz. 1, blz. 2, blz. 3, blz. 4.)
Een woordvoerder van Digivox, die niet met naam genoemd wil worden, breekt zichzelf in zijn commentaar op het vonnis af, omdat hij voor te praten met Netkwesties toch eerst met de advocaat wil overleggen. Daarna laat hij het bij: "We vinden dat we geen eerlijke kans hebben gekregen." Meer commentaar zou volgens hem in strijd zijn met de geheimhoudingsverklaring die het bedrijf over de aanbesteding moest ondertekenen.
Minister Remkes schreef eind vorig jaar al in een brief dat er voor de installaties van tapkamers geen Europese aanbestedingsprocedure wordt gevolgd, omdat het "de belangen van de opsporing ernstig zou kunnen schaden als publiekelijk bekend wordt welke investeringen in infrastructuur, hard- en software worden gedaan".
Twijfel aan reorganisatie tappen
De minister maakte vorig jaar een begin met de 'centralisatie' van de tapkamers. Van naar schatting 150 worden het er 25, beheerd door de Landelijke Interceptie Organisatie (LIO). Volgens CDA'er Algra lopen de kosten te fors op als de centralisatie te ver wordt doorgevoerd, omdat de informatie vanuit verschillende plaatsen naar een punt moet worden gebracht. Daarbij gaat het om gigantische hoeveelheden data.
"Het pompen van al dat materiaal naar één plaats is erg duur," zegt Algra. "Bovendien leidt het tot kwaliteitsverlies, wat kan lijden tot het verlies van cruciaal bewijs. Persoon A kan bijvoorbeeld op een getapt gesprek tegen persoon B zeggen dat hij iemand gaat omleggen, maar als een deel van de tap ontbreekt zou het kunnen dat hij juist daarop heeft teruggebeld naar B om te zeggen dat hij het niet heeft gedaan. Als veel informatie verloren raakt, kan dat op deze manier vervelende gevolgen hebben."
Ook is het zo dat onbruikbare informatie niet altijd kan worden gewist, doordat het technisch niet mogelijk is delen van een geheel te wissen. Straub (PvdA) ziet ook problemen rond de centralisatie: "Hoe minder verschillende systemen, hoe kwetsbaarder het wordt."
Die kwetsbaarheid, zo genadeloos opgeschreven door PriceWaterhouseCoopers, levert ook een probleem op in de rechtszaal, meent GroenLinks-kamerlid Vos. "Het probleem is dat een digitale handtekening bij de getapte informatie onbreekt. Er kunnen dus dingen uitgeknipt worden. Daarmee is het onvoldoende betrouwbaar om te gebruiken als ernstig bewijs, want het kan gemanipuleerd worden."
Internettappen net zo vaag
Waar over het tappen van telefoonverkeer nog oude cijfers bekend zijn er geen cijfers beschikbaar over het onderscheppen van internetverkeer. Branchevereniging NLIP heeft een soort 'uitleenbibliotheek' voor aftapapparatuur voor providers die de aanschaf daarvan niet zelf kunnen bekostigen. Op basis van de woorden van officier van justitie Taco Stein in de Wall Street Journal zou je zeggen dat het bij NLIP storm moet lopen, maar niets is minder waar.
"Ik heb niet de indruk dat het tappen erg toeneemt," zegt Pim van Stam, een van de weinige overgebleven medewerkers van NLIP na een recente reorganisatie. "Nee, het komt nooit voor dat alle apparaten zijn uitgeleend. Sterker nog, het valt erg mee. Maar ik moet erbij zeggen dat wij ons alleen richten op kleine of zakelijke providers, die relatief weinig zullen worden afgetapt. Maar het overzicht over hoe het is bij alle providers ontbreekt hier volledig. Ik denk dat justitie zelf ook weinig overzicht heeft."
Van Stam kan zich niettemin wel vinden in het pochen van officier Stein. "Nederland gaat best ver in vergelijking met andere landen, omdat justitie hier 'real-time' kan meekijken en de aftapplicht al zo lang wettelijk is verankerd."
Dat Nederland voorop zou lopen met internet aftappen is niet iets om in het buitenland over op te scheppen, zegt GroenLinks-kamerlid Marijke Vos. "Ik weet niet of we hier nu zo blij mee moeten zijn...," verzucht ze. "Iedereen die ooit afgetapt is, moet daarvan volgens de wet achteraf op te hoogte van worden gebracht, maar in de praktijk gebeurt dat denk ik nauwelijks, zeker niet voor internettaps. Ook dit is weer niet te controleren. Het storende is dat we er als politiek maar geen grip op kunnen krijgen."
Het niks-te-verbergen-argument
CDA'er Algra is ervan overtuigd dat het met het misbruik van getapte informatie reuze meevalt. "Ik ga er vanuit dat alles netjes wordt verwijderd zoals het hoort. Ik vind tappen een prima opsporingsmiddel. Privacy? Daar maak ik me geen zorgen over. Ook onder de bevolking zie je de laatste jaren een kentering. Wat maakt het uit als je niks te verbergen hebt? Maar ik maak me meer druk over de deugdelijkheid van het afgetapte materiaal."
Ook Straub (PvdA) gelooft niet dat er veel misbruik van getapte informatie wordt gemaakt. "Voor elke tap is een machtiging nodig. Het moet worden getoetst door de rechter. Daar zijn wettelijke richtlijnen voor." In de praktijk is het niet altijd even duidelijk op basis waarvan de rechter-commissaris zijn handtekening zet.
"Ik sprak laatst met een aantal korpschefs en die zeiden dat er uit taps buitengewoon nuttige informatie voortkomt en dat ze het middel niet meer zouden kunnen missen," zegt VVD-kamerlid Clemens Cornielje. "Misschien is Nederland op het gebied van aftappen wel beter voorbereid dan de rest op voorkomen en tegengaan van terrorisme. Onze AIVD heeft ook het voortouw genomen om te komen tot meer samenwerking."
Dat Nederland als klein landje met de uitbreiding van de satellietafluisterbasis in Zoutkamp straks veel informatie zou kunnen 'uitruilen' met grote buitenlandse geheime diensten, vindt CDA'er Algra niet bezwaarlijk. "Als Nederland gevoelige informatie binnenkrijgt die andere inlichtingendiensten heel goed kunnen gebruiken, dan is het logisch dat daar iets van een vergoeding tegenover staat."
[Tonie van Ringelestijn, 9 april 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel1.php on line 102
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel1.php on line 102
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie90/artikel1.php on line 102