Verrassende nieuwe ontwikkelingen rondom internet ontbraken in 2003. Opmerkelijk waren de snel groeiende overlast door spam en vele maatregelen daartegen, alsmede de conflicten over de vrijheid van meningsuiting. Rechters oordeelden over online discriminatie, laster, smaad en leugens. De Netkwesties-selectie van 2003: van Meldpunt-malheur tot malicieuze informatiebureaus en de onvergetelijke toetjesterrorist.
De tweede Golfoorlog was weer vooral een televisieoorlog, waarbij internet fungeerde als bron voor overzicht en als uitlaatklep. Al ruim voor het daadwerkelijke uitbreken van de oorlog laaiden ook in Nederland de online discussies op. Die richten zich ook op de politiek: de PvdA schrapte twee grote discussies over de oorlog op haar site, terwijl GroenLinks en de LPF hun forums sloten.
Echte internetverslaggeving was spaarzaam, maar ze was er wel, vooral op weblogs. Faam kreeg met name het internetdagboek van de Irakees Salam Pax die op zijn weblog vanuit Bagdad de situatie voor 'de gewone burger' beschreef. Ondanks alle twijfel en complottheorieën rond de mysterieuze Salam Pax bleek deze achteraf daadwerkelijk te bestaan. Zijn weblog werd gepubliceerd als boek en hij kreeg een contract bij The Guardian.
Ook een handjevol journalisten versloeg de oorlog vanuit Irak op eigen site, buiten de media waar ze voor werkten om. Een van hen was BBC-correspondent Kevin Hughes, die in Noord-Irak zwaar gewond raakte. Christopher Albritton introduceerde een nieuwe vorm van eenmansjournalistiek: hij kon dankzij donaties van zijn bezoekers afreizen naar Irak.
Maar de behoefte aan 'kantoorhumor' won het op internet gaandeweg van de nieuwshonger, met de Irakese minister van informatie Mohammed Al-Sahhaf als populairste doelwit van de oorlogsgrappen.
Dammen tegen de spamgolf
Hackers maakten gebruik van de oorlog in Irak om over te gaan tot het bekladden van websites met anti-oorlogsleuzen en het verspreiden van nieuwe virussen met een boodschap over de oorlog, zoals het Ganda-virus. Maar de zwaarste 'virtuele wapens van massavernietiging' van 2003 droegen namen als Slammer, Blaster en Sobig.F.
Dat laatste virus was het snelst verspreide virus ooit en werd waarschijnlijk gemaakt om spam te verspreiden. Spammers gebruikten in 2003 sowieso steeds dubieuzere methoden. Zo werden anti-spamsites bestookt met virussen en kaapten spammers steeds vaker computers om vanaf machines van anderen hun berichten te versturen. Inmiddels zou zelfs tweederde van alle spamberichten verstuurd worden via open proxies.
Spam is natuurlijk geen nieuw fenomeen op internet - dit jaar 'bestond' het verschijnsel 'ongewenste reclame-e-mail' zelfs twintig jaar - maar in 2003 bracht de exponentiële toename het percentage spam boven de 50 procent van het totaal. Dat kost capaciteit en tijd. Volgens een recent Brits onderzoek zouden kantoorarbeiders zelfs gemiddeld een uur per dag zoet zijn met spam. Daardoor wordt de economische schade van spam steeds groter.
Leveranciers van spamfilters aan providers en bedrijven beleefden een gouden jaar, maar ook de wetgever kon niet langer stil blijven zitten. PvdA-kamerlid Martijn van Dam kwam in de zomer met een plan om de letters ADV verplicht te stellen in de onderwerpregel van commerciële e-mails, maar zag daar uiteindelijk van af.
Van Dams amendementen op de Telecommunicatiewet ter bestrijding van spam werden door de Tweede Kamer goedgekeurd, waaruit voortvloeide dat bedrijven alleen nog maar commerciële e-mails naar consumenten mogen sturen als die daar van tevoren toestemming voor hebben gegeven (het opt-in-principe). Spammers wacht geen strafrechtelijke vervolging, hooguit een boete van telecomtoezichthouder Opta, al kan die maximaal 450.000 euro bedragen.
Spam versturen naar bedrijven mag nog wel, ondanks een onderzoek waaruit bleek dat ook ondernemers een broertje dood hebben aan spam. Het onderwerp leidde tot een ruzie tussen werkgeversvereniging VNO-NCW en NLIP, de branchevereniging van providers, die anti-spam is. In sommige delen van het bedrijfsleven heerst een andere e-mailmoraal. Zo kwamen tienduizenden adressen van het failliete mediaonderzoeksbureau Van Dusseldorp terecht bij Broadcast Partners dat er prompt een lijst ge- of misbruikte, de rechter mag het uitmaken.
Broadcast Partners is een dwerg vergeleken met de praktijken van Patrick de Bruin, een van de grootste spammers van Nederlandse bodem, die zijn ongewenste berichten ook nog eens vergezeld doet gaan met extreemrechtse uitingen.
Het is nog de vraag of een Nederlandse spamwet een einde zal maken aan de spamvloed, want bijna alle ongewenste berichten komen uit het buitenland. Harde internationale afspraken over het optreden tegen spam ontbreken.
De autodialers achterna
Dergelijke afspraken ontbreken eveneens over een andere hoogst schadelijke fenomeen op internet: de zogeheten autodialers, programmaatjes die zichzelf installeren en vervolgens meestal ongemerkt inbellen op peperdure telefoonnummers. De bedrijven achter deze autodialers maken gebruik van dubieuze infiltraties op pc's, waaronder browserkapingen die het slachtoffer ook nog eens op vele sites met 'geleende' content brengen. SW10 ging voor de journalistieke bijl.
De VS en Duitsland vervolgden makers van autodialers in 2003, in Nederland onderzoeken enkele rechtsgeleerden of een zaak tegen Nederlandse bedrijven zin heeft, naar aanleiding van Netkwesties-artikelen kwamen er Kamervragen aan minister Piet Hein Donner van Justitie.
Privacy: Donner en RFID-chips
Deze CDA-bewindsman kreeg in 2003 regelmatig te maken met internet en technologie, met name waar het ging over de grenzen aan de privacybescherming van de burger. Zijn plannen stuitten daarbij nogal eens op felle kritiek, bijvoorbeeld van professor Jan van Dijk die vernietigend oordeelde over Donners rapport Gegevensuitwisseling en Terrorismebestrijding. Al even negatief oordeelde de jury van de Big Brother Awards 2003 over Donner, vanwege het geheimhouden van aftapcijfers en de introductie van de algemene identificatieplicht. Zelfs de belangrijkste souffleur van Justitie inzake opsporing met privacyschending, professor Mevis, was kritisch over de uitwerking van zijn voorstellen.
Het ministerie van Justitie bracht politie, OM, de inlichtingendiensten en een KPN-deelneming bijeen voor geheim overleg over afluisteren van satellietcommunicatie. Intussen werd de Cryptophone geïntroduceerd waarvan het af te tappen gsm-verkeer onbegrijpelijk voor autoriteiten is versleuteld. Bedoeld voor gebruik in landen met onprettige regimes, maar ook prettig voor criminelen.
Aan de andere kant van het privacyspectrum staat het bedrijfsleven. Grote concerns mopperen wat af over de Wet bescherming persoonsgegevens en de handhaving daarvan door het College Bescherming Persoonsgegevens, dat nu ook bestuurlijke boetes mag uitdelen. Soms leidt onderzoek door het CBP tot een heuse strafzaak. Dat was het geval in de schimmige sector van de handelsinformatiebureaus. Een groot bureau, Mariëndijk in Zoetermeer, wist in opdracht van onder meer alle grote advocatenkantoren van Nederland en verzekeringsmaatschappijen, alle mogelijke gevoelige informatie los te krijgen van duizenden schuldenaars, over hun strafbladen tot banksaldi. Niet met technische middelen, maar met 'social hacking': een handig praatje.
Een ander privacythema dat van Netkwesties in 2003 veel aandacht kreeg waren de RFID-tags, minuscule identificatiechips die worden verstopt in kleding en andere producten. De kritiek op de RFID-chips maakte Benneton panisch uit angst voor de 'goede' merknaam na een bericht over een RFID-levering door Philips.
Niet-anonieme toetjesterrorist
Te veel privacy - in de vorm van anonimiteit - kan ook leiden tot uitwassen. Het meest treffende voorbeeld daarvan was het afgelopen jaar de afpersing van het zuivelbedrijf Campina. Een 45-jarige man uit Panningen vergiftigde pakken yoghurt en toetjes en eiste van Campina een geldbedrag dat hij van een rekening wilde halen met een bankpas die hij zelf zou maken op basis van gegevens die Campina moest verstoppen in een plaatje bij Autotelegraaf.nl.
Hij dacht anoniem te blijven doordat hij gebruik maakte van een zogeheten anonymizer-software. Maar zijn inventieve plan mislukte doordat anonymizers toch niet zo anoniem zijn als ze doen geloven. Zodra een gebruiker in 'strafrechtelijke sferen treedt', is het gedaan met anonimiteit. Met behulp van de FBI wist de politie de man in te rekenen. Het curieuze verhaal achter de Campina-afpersing lekte uit via Netkwesties.
Dat absolute anonimiteit niet haalbaar is en dus ook een wettelijk kader moet krijgen, vindt ook mr. Anton Ekker van Universiteit van Amsterdam die een proefschrift over het onderwerp schrijft. Dat anonimiteit met uitingsvrijheid te maken heeft mag duidelijk zijn. Op internet, waar veel mensen denken anoniem te kunnen blijven, komen dan ook relatief veel beledigingen voor. Het leidde in 2003 tot een hele reeks aan kwesties en rechtszaken rond de vrijheid van meningsuiting.
Meningen: van Koelman tot Hamasonline
De meest opvallende meningsuitingzaak was die rond Metro-columnist Luuk Koelman. Hij moest van de rechter in Breda zijn column over Gretta Duisenberg van zijn site verwijderen, omdat hij de vrouw van de Europese bankdirecteur als groupie van Yasser Arafat had neergezet. Waar eerder grofgebekte columnisten als Theo van Gogh en Theodor Holman vrijuit gingen, veroordeelde de rechter Koelman tot rectificatie. Tegen de tientallen kopieën van de column op allerlei websites trad Duisenberg niet meer op, want ze had haar punt gemaakt. Voor het Nederlandse internet was de uitspraak in de zaak-Koelman ongekend beperkend.
In een andere, al legendarische procedure over vrijheid van publicatie kreeg publiciste Karin Spaink wel haar gelijk. De rechter stelde haar vrijheid van meningsuiting boven het auteursrecht van Scientology aangaande 'interne' documenten. Ook bleef de aansprakelijkheid van de internetprovider voor hosting beperkt.
Wat nog altijd niet mag, we weten het sinds kindsaf aan, is liegen. Ook op internet niet. De rechtbank in Amsterdam veroordeelde in juli Martijn K., op internet actief onder de bijnaam 'Hercules', voor het verspreiden van een leugen via internet met als doel de aandelenkoers te manipuleren.
Hoe extreem mag een mening zijn? Het Simon Wiesenthal Center eiste van de Nederlandse regering de sluiting van de site Hamasonline.com, gemaakt door een jonge inwoner van Nieuwegein, die Netkwesties in chatsessies sprak over zijn motieven.
Overdreven kritiek uitoefenen mag op internet wel. Tenminste, dat kan de conclusie zijn uit een rechtszaak tussen Zero-water.com en de drinkwaterbedrijven van Vewin. De website van HWS uitte verregaande kritiek, maar dat mocht, want het ging eigenlijk om vergelijkende reclame, zo oordeelde de rechter.
Micha Kat verkent de grenzen van de vrije meningsuiting in een online kruistocht tegen zijn voormalige opdrachtgever NRC Handelsblad. Hij beschuldigde de krant onder andere als zelfverklaard ombudsman op de site van Theo van Gogh van alles en nog wat, en spuit ook vermeende details uit het privé-leven van redacteuren. Kats schrijfsels bevinden zich in het vage gebied tussen inhoudelijke kritiek en laster.
Discriminatie en pedo's
Dezelfde overgang is vaak zichtbaar op diverse druk bezochte internetfora, waar het wemelt van extreme meningen. Want anderhalf jaar na de moord op Pim Fortuyn buldert nog altijd het geschut vanuit de virtuele loopgraven. Onder andere Tweede Kamerleden werden afgelopen jaar via fora en e-mail met de dood bedreigd. Ondanks het extreme karakter vinden de boze internetters soms ook een luisterend oor, bijvoorbeeld bij de hoofdredacteur van het NOS Journaal, die zo nu en dan de vinger aan de pols van online Fortuynisten houdt.
Verbaal internetgeweld komt niet uit één hoek, maar van vele kanten: van allochtonen en autochtonen, evengoed van links als van rechts. Het forum van de Marokkaanse site Maroc.nl was in 2002 met 236 uitingen van discriminatie volgens het Meldpunt Discriminatie met afstand de meest racistische site van Nederland. Tegenover Netkwesties verdedigden de makers zich: "Tien strafpunten bij antisemitisme, acht bij belediging van Allah..." Het Meldpunt Discriminatie Internet, dat anderen de volstrekt onafhankelijk en betrouwbaar de maat mag nemen, woelde onder de Netkwesties-loep.
Behalve discriminatie trok ook kinderporno in 2003 wederom veel aandacht, maar ook de grenzen tussen misbruik en pedofilie nadat pedofielen met hun site 'The Human Face of Pedofilia' niet welkom bij een aantal providers. En ook in dit geval vlogen de bedreigingen door de internetkabels.
Internet brengt kinderen en jongeren meer en meer in aanraking met seksuele avances en intimidatie, stelt de stichting De Kinderconsument. Ouders en scholen schieten op dit punt te kort, stelt voorzitter Bamber Delver. Een greep: porno op school-pc's, een leerling die seksuele diensten van een klasgenoot op internet aanbiedt, een leerling die een ex dreigmails stuurt. Met dergelijke problemen kunnen kinderen nergens naar toe. De Kinderconsument begint daarom in 2004 maar zelf een expertisecentrum over internet en kinderen.
Tussen draad en glas
Het meest gehypete internetonderwerp van 2003 was misschien wel draadloos internet, wifi, gebaseerd op een techniek die nota bene al in de jaren 80 in eigen land werd ontwikkeld. Toegangspunten en hele netwerken voor draadloos internet schoten als paddestoelen uit de grond, ondanks een gering aantal gebruikers. Telecomtoezichthouders en al helemaal politiek Den Haag tasten met wifi in het duister inzake aftapverplichtingen. Valt het prachtige Leidse net onder de Telecomwet? Den Haag knijpt nog een oogje toe.
En 2003 was het jaar van de enorme doorbraak van breedband internet in harde concurrentie. De consument spon er garen bij met lagere prijzen en hogere snelheden. KPN en dochters lijken de winnaar te worden, al verbood de rechter KPN/Xs4all vooralsnog gratis aanbod van ADSL aan scholen door te zetten.
Maar met het échte breedband, het veel snellere glasvezel, schiet het nog altijd niet op. Een van de belangrijkste glasvezelexperimenten, Kenniswijk in Eindhoven, lijkt drie jaar na de start op een mislukking te zijn uitgelopen. Onder meer Almere en Enschede begonnen gesubsidieerde projecten, maar ook in 2004 zal surfen over glas tot in de meterkast schaars blijven.
Wat volgend jaar eindelijk uit de sfeer van toekomstmuziek komt, is stemmen via internet. In juni 2004 mogen namelijk Nederlanders in den vreemde online hun stem uit te brengen voor de verkiezingen voor het Europese Parlement. Kritiek op het experiment was er al, maar het gaat door: de registratie van de buitenlandse kiezers is al gestart.
Slotakkoord: het eindeloze Google-refrein
In een internetjaaroverzicht mag tot slot 's werelds populairste zoekmachine Google niet ontbreken. Het zoekconcern zette zijn onstuimige opmars in 2003 onverminderd voort, ook in Nederland, waar het in de zomer een advertentiekantoor opende, wat mede het online adverteren terug in de lift bracht.
Dus loont ook het foppen van de dominante zoekdienst meer dan ooit. Netkwesties spoorde een Rotterdamse autohandelaar op die Google op de knieën kreeg met een script dat een groot aantal zoekopdrachten naar automerken onklaar maakt. Maar Google sloeg terug.
Google zou ondertussen slecht omgaan met de privacy van internetters. Maar uit een analyse van Netkwesties bleek dat veel Google-criticasters de realiteit niet in ogenschouw namen. Wij waren jaren terug nog veel kritischer over Google, dat nu met een voorgenomen beursgang de geldmarkten lekker maakt.
Dat brengt Google naar verwachting nog meer in de schijnwerper voor internetkwesties zoals monopolisering van informatieontsluiting, toenemende informatievervuiling, herkenning van commerciële informatie, schending van privacy, censuur en de vrijheid van meningsuiting.
We staan klaar voor 2004, fris en kritisch...
[Tonie van Ringelestijn, 31 december 2003]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie76/artikel1.php on line 112
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie76/artikel1.php on line 112
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie76/artikel1.php on line 112