Voor het eerst heeft de Nederlandse overheid een proef gehouden met stemmen via internet, twee weken geleden. Nederlanders in het buitenland moeten namelijk in 2004 voor de Europese Verkiezingen hun stem online kunnen uitbrengen. De uitkomsten van de proef zijn nog geheim, maar kritiek op het experiment zelf is er al.
Animo genoeg voor stemmen via internet bij het volk, zou je zeggen op basis van een enquête uit 2001 van NFO-Trendbox, waarbij 65 procent van de Nederlanders aangaf via internet te willen stemmen. 'Voldoende draagvlak' dus, om het Haagse jargon aan te houden.
De politiek zelf praat ook al jaren over het internetstemmen, in tegenstelling tot sceptischer politici in veel andere Europese landen. In de Kamer heerst de tendens: alles wat de opkomst zou kunnen verhogen is welkom.
Maar alle positieve voornemens stuitten tot nu toe op de harde realiteit: stemmen via internet is risicovol en duur. Het angstbeeld van een hack overheerst. Maar er zijn ook andere vragen, bijvoorbeeld over de identificatie van stemmers en hun privacy, en over de kosten.
Dat zijn allemaal vragen die voor het eerst beantwoord kunnen worden in juni 2004 met de verkiezingen voor het Europees parlement. Drie jaar geleden maakte nog geen 30 procent de fysieke gang naar de stembus. Die gang moeten Nederlanders in eigen land ook in 2004 nog maken, internetbankieren en e-commerce ten spijt. Maar de paar duizend Nederlanders in het buitenland kunnen behalve via de traditionele post wél via internet stemmen, en met de telefoon.
Duizend proefkonijnen
Dat kan tijdens een eerste experiment met internetstemmen in het kader van het overheidsproject Kiezen op Afstand (KOA). Dit programma is al in 1999 ingezet door toenmalig minister Roger van Boxtel, maar het liep veel vertraging op door een mislukte Europese aanbesteding, problemen met de veiligheidsgarantie en een gebrek aan ervaringen in het buitenland.
Maar mede door de druk van de Tweede Kamer is de eerste technische proef met internetstemmen sinds twee weken achter de rug. Een week lang brachten in totaal zo'n duizend mensen, voornamelijk aangeschreven ambtenaren en ambassadepersoneel, en slechts enkele gewone burgers, hun stem uit tijdens een stemproef via de webstie Kiezenuithetbuitenland.nl, die inmiddels niet meer actief is. De site was gebouwd door LogicaCMG, dat in het voorjaar de aanbesteding voor het gehele stemprogramma in 2003/2004 won.
Dit programma rond de Europese verkiezingen duurt in feite meer dan een half jaar. Op 10 december 2003 start al de registratie van de kiezers in het buitenland: ze kunnen kiezen uit stemmen per post, telefoon of internet. Wie via internet stemt moet eerst een eigen wachtwoord aanmaken op de stemsite.
Daarna worden de stembescheiden opgestuurd naar de kiezers. Dan volgt nog een laatste beetje voorlichting en dan kan er in de week voor de sluitingsmoment van 10 juni 2004 om 21:00 uur worden gestemd via de stemsite. Volmacht verlenen aan een andere kiezer om via internet of telefoon te stemmen is overigens niet aan de orde.
Hoe het gaat
Hoe gaat het stemmen op internet in zijn werk?
Eerst geeft de kiezer aan dat hij via internet wil stemmen. Vervolgens registreert hij zich via de stemsite van het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) waarop hij een eigen wachtwoord aanmaakt. Via de post krijgt hij vervolgens in een envelop een transactiecode toegestuurd. Die lijkt volgens woordvoerder Thijs Manten van BZK op "de brieven waarmee banken pincodes versturen". Erbij zit ook een lijst met codes voor de kandidaten van de Tweede Kamer. Die codes verschillen voor elke internetstemmer. Dit is een extra beveiliging.
Tijdens de stemweek logt de kiezer uit het buitenland in met zijn eigen wachtwoord en geeft vervolgens de transactiecode. Daarna tikt hij de code voor de policitus van zijn keuze of voor een blanco stem in. Daarna verschijnt de naam van de politicus ter bevestiging van de stem.
| Ook online stemmen voor waterschappen De tweede keer dat overheden in Nederland kunnen worden gekozen via internet volgt in oktober 2004 met de verkiezingen voor de waterschappen. Het Hoogheemraadschap Rijnland laat de 1 miljoen kiesgerechtigden in haar districten hoogstwaarschijnlijk de mogelijkheid om ook via internet te stemmen. Daarvoor is al subsidie binnen van Binnenlandse Zaken en de Unie van Waterschappen. Er is alleen nog een gaatje in de begroting, doordat Verkeer en Waterstaat niet met geld over de brug wilde komen. Maar volgens hoofd juridische zaken Van Kampen bij het Hoogheemraadschap zal dat het probleem niet zijn. Voor de techniek zal waarschijnlijk een andere partner worden gekozen dan LogicaCMG, zo luidt de politieke wens. Onlangs was er een proefopstelling met internetstemmen te zien bij Waterschapnet.Ook andere waterschappen hopen via internet de zeer lage opkomstcijfers bij hun verkiezingen op te krikken. De regio's Dommel (Noord-Brabant) en Regge en Dinkel (Overijssel) willen het voorbeeld van Rijnland al volgen. |
Doordat de kandidaatcodes voor iedere kiezer anders zijn valt aan de code moeilijker af te lezen op wie iemand heeft gestemd. Hiermee wordt voorkomen dat iemand een vervalste kieslijst met ongedraaide kandidatencodes opstuurt waardoor een persoon die op Jan Marijnissen stemt in werkelijkheid op Jan Peter Balkenende zou stemmen.
Hackgevaar
Maar hoe controleer je of degene die online stemt ook daadwerkelijk die persoon is. Dat blijft ongewis. Maar dat was tot nu toe ook al zo met het stemmen via brief uit den vreemde. "Dit is eigenlijk niet wezenlijk anders," aldus woordvoerder Thijs Manten van Binnenlandse Zaken.
Dat roept ook het angstbeeld van een gehackte verkiezingsuitslag weer op. Volgens Manten zijn er ook partijen uitgenodigd bij de proef van twee weken geleden om de beveiliging van de stemserver te testen. "Er zijn ook aanvallen uitgevoerd, want we wilden dat de proef zo realistisch mogelijk verliep."
Daarover zijn ze bij lobbyclub Electronic-highway Platform Nederland (EPN) tamelijk sceptisch. Maurijn Keulen van EPN: "Wat stelt dat nou voor? Het is maar een proef. Wij willen de beveiliging wel testen maar dan alleen op de server die ook echt gebruikt gaat worden bij de verkiezingen volgend jaar. Anders kunnen ze zeggen 'ja, het was maar een proef'."
Geheim
Of het online stemsysteem bestand is gebleken tegen aanvallen van buitenaf is nog niet duidelijk. De resultaten van de recente proef zijn namelijk nog niet bekend, of zijn gewoon geheim totdat minister Thom de Graaf erover rapporteert aan de Tweede Kamer. Dat vergt nog een paar weken. LogicaCMG houdt zich aan de strikte geheimhouding.
Keulen betreurt dat in 2004 er nog geen zogeheten Public Key Infrastructure (PKI) beschikbaar is voor authenticatie van de stemmers met chippassen met waarschijnlijk biometrie: "Het is jammer dat dat nog niet af is. Daarmee zou het stemsysteem veiliger zijn geworden."
De EPN, die bij voorbaat al tegen was, moppert nog even door: "Het had beter geweest met een kleinschalige binnenlandse verkiezing te beginnen. Bijvoorbeeld bij de verkiezing van een burgemeester. Het systeem is veel kwetsbaarder als iedereen uit alle hoeken van de wereld erop moet kunnen aanloggen. Bovendien hebben de Europese Verkiezingen de aandacht van veel meer landen, ook van hackers en pers. Stel je nou toch eens voor dat een Zimbabwaanse waarnemer hier bij de internetstemmen onrechtmatigheden zou constateren, dat is toch de omgekeerde wereld?"
De schaalvergroting waar nieuwe technieken per definitie voor zorgen vormen ook een probleem. "Duizenden papieren stembiljetten zijn moeilijk te vervalsen, maar digitale stemmen vallen veel eenvoudiger te neppen. Mensenlijk toezicht ontbreekt immers, enkel de bits en bytes zijn te controleren."
Open source
Daarom vindt EPN dat LogicaCMG de broncode van de stemsoftware moet vrijgeven. Keulen: "Ze moeten inzicht geven in het democratisch proces. Hoe meer mensen ernaar kijken des te beter de broncode kan worden. Uiteindelijk wordt de beveiliging daar beter door."
Voor het openbaar vrijgeven van de broncode is het te laat, maar het minsiterie kan wel inzage en controle op de software eisen. Er is nu haast bij. "En LogicaCMS heeft als bedrijf natuurlijk een financieel belang bij het houden van de broncode. Het bedrijf zou dezelfde techniek ook aan andere landen kunnen verkopen voor stemsites", aldus Keulen.
Saillant detail is dat in EPN diverse grotere andere IT-bedrijven zitten, zoals Pink Roccade, IBM, Baan en Gap Gemini, die vele duizenden euro's die ze hadden uitgegeven aan consultants voor de aanbesteding van de stemproef in rook zagen opgaan.
Duur
Het project Kiezen op Afstand kost de belastingbetaler 8,1 miljoen euro. Uit een brief van toenmalig minister Remkes uit maart blijkt dat daarvan al 5,5 miljoen was opgemaakt. Zo ging er 1,5 miljoen euro naar LogicaCMG voor het ontwikkelen van de stemdienst. Verder heeft de proef nog meer kosten zoals de voorlichting en ondersteunen aan kiezers, audits en testen.
Minister De Graaf zei deze zomer dan ook of het twijfelachtig is of er na de Europese verkiezingen van 2004 nog genoeg geld over is om stemmen via internet bij andere grote verkiezingen mogelijk te maken. Zowel voor de onderwerpen 'Grondwet en democratie' als 'Informatiebeleid overheid' dalen de budgetten de komende vier jaar met circa 40 procent ten opzichte van 2002, zo bleek deze week uit de Rijksbegroting.
Voordeel is wel dat als de techniek er eenmaal is en goed werkt, het steeds minder kost om in te zetten. Volgens een rekensom van BZK vraagt LogicaCMG voor vervolgexperimenten met 'stemmen per pc' 200.000 euro.
Als een van de voordelen van internetstemmen wordt wel eens genoemd dat het goedkoper zou zijn. Maar daar zijn vette vraagtekens bij te zetten, meent ook Jörgen Svensson, docent sociologie en informatie aan de afdeling bestuurskunde van de Universiteit van Twente.
"In Groot-Brittannië was de oplossing relatief goedkoop doordat ze daar werken met betaalde stembureauleden, in Nederland zijn dat vrijwilligers. Daardoor is internetstemmen hier bijvoorbeeld al relatief duurder", aldus Svensson, die zelf een paar maanden geleden werd ingehuurd door Binnenlandse Zaken voor een studie over online stemmen in het buitenland.
Vraagtekens bij voordelen
Bij andere vaakgenoemde voordelen van internetstemmen rijzen volgens Svensson meestal ook twijfels. "Er wordt ook gezegd dat het internetstemmen gemakkelijker is. Een paar klikken en klaar. Maar als je eerst allerlei wachtwoorden moet aanmaken en invullen, en zoals ook wel eens geopperd is eerst met je vingerafdruk of iris moet scannen om je te identificeren, dan is een wandeling naar het stembureau om de hoek misschien nog steeds efficiënter. En ook veel ligt aan de voorlichting naar de burger over de werking van de stemsite."
De docent bestudeerde samen met een collega de situatie in het buitenland. In Europa zijn met name in Groot-Brittannië en Zwitserland zijn grotere proeven gehouden met stemmen via internet. Anderhalf miljoen Britten konden zelfs in mei via internet stemmen. Achteraf blijkt voor wie het rapport van de Britse kiesraad doorleest dat er toch gaten zaten in de beveiliging. Opmerkelijk was ook dat de opkomst het sterkst steeg in gebieden waar niet per internet maar juist per post kon worden gestemd.
Svensson: "Stemmen via internet is ontzettend gehyped eind jaren 90. Maar in veel landen zijn de clubs die daarvoor pleiten inmiddels afgeschoten. In Nederland bleven politici ook later vragen om proeven en heeft het ministerie ook veel geld voor dit experiment gekregen. Je kan niet zeggen dat we nu voorop lopen, want dat impliceert dat het een wedstrijd is."
En daarmee komen we ook meer op maatschappelijke problemen. Svensson noemt onder meer de publieke controle die ontbreekt. En het gemeenschapskarakter dat het stemmen in bureaus heeft dat verdwijnt met het anoniem stemmen thuis achter een beeldscherm. De universitair docent hoopt niet op wereldwijde verbreiding van de techniek: "Stel dat een of andere potentaat in de Derde Wereld het stemmen op afstand invoert. Controle is dan veel moeilijker. Nu nog kunnen internationale waarnemers een oogje in het zeil houden."
De Hond: onzin
Ook opiniepeiler Maurice de Hond, die zich al tijden met het onderwerp bezighoudt, heeft meer fundamentele kritiek dan zorg over de techniek. De oud-Newconomy-baas vindt de proef met Nederlanders in het buitenland helemaal niks. "Wat is er in godsnaam het voordeel van?", zo vraagt hij zich tegenover Netkwesties af.
"We moeten nieuwe techniek gebruiken om ook daadwerkelijk nieuwe dingen te doen. Dit is oude wijn in nieuwe zakken. Ik zie de toegevoegde waarde van internet in dit geval helemaal niet. Met dezelfde energie die ze nu gebruiken voor het aanmelden met allerlei wachtwoorden kunnen ze ook gewoon een envelop dichtplakken."
De Hond pleit voor een gehele vernieuwing van het kiessysteem. Hij wil dat mensen op de verkiezingsdag zelf kunnen bepalen op welke manier ze stemmen. "Nu moeten de kiezers die via internet willen stemmen dat eerst maanden vantevoren aangeven en zichzelf registeren. Je kan niet op de dag zelf nog beslissen dat je toch online wilt stemmen, omdat je bijvoorbeeld niet naar het stembureau kan gaan. Zoiets kan alleen als de overheid iedere burger een uniek kiesnummer geeft."
Volgens De Hond is een technisch uitgangspunt van de proef onzinnig: "Zo moeilijk is het technisch niet, het is slechts complex voor de kiesgerechtigde. Om dezelfde reden snap ik ook niet waarom er stemmachines in de stembureaus staan; geen verbetering. Nee, vanaf het moment dat minister Van Boxtel zei dat hij met stemmen via internet de opkomst wilde verhogen wist ik het al..."
[Tonie van Ringelestijn, 18 september 2003]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie69/artikel2.php on line 3
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie69/artikel2.php on line 3
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie69/artikel2.php on line 3