KPMG, we're strong as can be
A team of power and energy
We go for the gold
Together we hold onto our vision of global strategy.

En... krijgt u al de KPMG-rillingen over uw rug? Of vindt u dit liedje juist de knulligheid ten top? De Britse consultant Chris Raettig werd er in ieder geval niet blij van. Begin dit jaar stak hij er op zijn weblog de draak mee. Natuurlijk verwees hij daarbij met een link naar het KPMG-lijflied, opdat zijn bezoekers er ook zelf naar konden luisteren.

KPMG was not amused. Het adviesbureau stuurde Raettig een e-mail met de mededeling dat 'men op zijn site een link naar www.kpmg.com had ontdekt en dat de eigenaar van de site zich moest realiseren dat zo'n link alleen is toegestaan als er een formele overeenkomst bestaat tussen de beide partijen.'

NPR en Albuquerque Journal

KPMG is niet het enige grote bedrijf dat websitebeheerders op de kast probeert te jagen met dreigbrieven over hyperlinks. De National Public Radio heeft een soortgelijk hyperlinkbeleid. Wie de NPR-site wilde linken, moest eerst een formulier invullen om toestemming aan te vragen.

Kennelijk heeft de NPR inmiddels zelf het onzinnige van zijn hyperlink-beleid ingezien, want de NPR-voorwaarden zijn iets versoepeld. Hyperlinks zijn in principe toegestaan, maar: 'We behouden ons het recht voor om toestemming voor een link in te trekken'.

De Albuquerque Journal bedacht een variatie op hetzelfde thema. Iedereen die een artikel wil linken, moet daarvoor 50 dollar betalen. Ook deze krant is er inmiddels van teruggekomen.

Deutsche Bahn

In Europa kennen we natuurlijk de rechtszaken die Deutsche Bahn eerder dit jaar heeft aangespannen tegen Xs4all en tegen Indymedia.NL. De Duitse spoorwegmaatschappij eiste het verwijderen van links naar handleidingen om treinen te saboteren en won beide rechtszaken.

Natuurlijk zijn er grote verschillen tussen Deutsche Bahn enerzijds en de NPR en KPMG anderzijds. Bij de twee Amerikaanse bedrijven ging het vooral om bescherming van eigen merk en imago, Deutsche Bahn was het te doen om het voorkomen van gewelddadige aanslagen. De Duitse spoorwegen hadden dus op zich een zwaarder wegend belang, al is het moeilijk hard te maken dat het verbieden van hyperlinks daadwerkelijk bijdraagt aan het voorkomen van geweld.

E-commerce

Het zal duidelijk zijn: de link is de link niet meer. Wat ooit nog een vanzelfsprekend fundament van het World Wide Web was, is de laatste jaren steeds vaker de inzet van rechtszaken.

Vooral de opkomst van e-commerce heeft bijgedragen aan deze ontwikkeling. Gebruikten universiteiten internet in de jaren 80 vooral om informatie vrijelijk te verspreiden, nu zijn tal van andere organisaties en bedrijven op het web vertegenwoordigd. Het gezamenlijk belang van vrij toegankelijke informatie heeft plaatsgemaakt voor eigenbelang.

Gopher

Een andere mijlpaal is de overgang van Gopher naar het World Wide Web, begin jaren 90. Gopher, de op tekst gebaseerde voorloper van het WWW, was wel beschouwd de perfecte belichaming van het belangeloze web.

Elk Gopher-menu had dezelfde opbouw: een kopje met daaronder een simpele opsomming van items, genummerd vanaf 1. Achter elk item zit óf een tekstdocument, óf een link naar een ander Gopher-menu, dat zich waar ook ter wereld bevond.

Bij Gopher deed het er nauwelijks toe op welke server je bevond, of wie verantwoordelijk was voor de gepubliceerde informatie. Er was alleen maar informatie en links naar andere informatie.

WWW

Met het World Wide Web deed de vormgeving zijn intrede. Pas toen werd het mogelijk om visueel onderscheid te maken tussen een homepage en zijn achterliggende subpagina's. Het concept van de website als verzameling samenhangende webpagina's was geboren.

Maar website of niet, de onderliggende linktechnologie kent geen hierarchie. Een webpagina is een webpagina, of die pagina nu een homepage is of een subpagina die pas na vier muisklikken is te bereiken.

Technisch gezien is er geen verschil tussen een link naar een homepage en een 'dieplink' naar een subpagina. Dat verschil is alleen maar wat de eigenaar van de site de buitenwereld wil doen geloven.

Voordeur

Maar hoe virtueel het verschil tussen homepage en subpagina's ook is, dat onderscheid heeft wel degelijk praktisch nut. Als bezoekers altijd via de homepage binnenkomen, is het veel gemakkelijker om ze naar de door hen gewenste informatie te dirigeren. Voor een gastheer is het immers ook veel overzichtelijker dat zijn visite altijd door de voordeur komt, en niet via de achterdeur, het raam, of rond 5 december via de schoorsteen.

Mede daarom heeft de hele internetgemeenschap tot op de dag van vandaag de mythe van de website in stand gehouden. Totdat bleek dat het niet altijd even handig is om via de voordeur binnen te komen. Soms wil je meteen naar een bepaalde subpagina. Geen probleem, want hyperlinks kennen het onderscheid tussen homepage en subpagina toch niet. Je brengt gewoon een dieplink aan.

Jarenlang werden dieplinks gedoogd. Eigenlijk waren website-eigenaren er niet zo blij mee, want nu komt het volk toch via de achterdeur naar binnen. Maar ach, liever dat dan helemaal geen bezoekers.

Kranten.com

Het ging goed totdat de e-commerce de kunst van het dieplinken begon te ontdekken. Dat leidde twee jaar geleden in Nederland tot de veelbesproken rechtszaak die krantenuitgever PCM had aangespannen tegen Kranten.com. Deze site biedt dagelijks dieplinks naar alle artikelen op alle Nederlandse krantensites.

Voor de buitenwereld was de hamvraag vrij eenvoudig: is dieplinken wel of niet toegestaan? Maar juridisch lagen de zaken wat gecompliceerder: bij Kranten.com gaat het niet om één dieplink, maar om het systematisch dieplinken naar krantenartikelen. PCM meende dat met dat systematische karakter het databankenrecht was overtreden.

De rechter dacht er anders over. Volgens hem vormden de krantensites geen zelfstandige databanken, maar waren ze een bijproduct van de dagelijkse krant. Het aanleggen van deze databanken had daarom geen substantiële investering gevraagd - een belangrijk criterium voor het databankenrecht.

Leesportefeuille

Verder meende PCM dat Kranten.com zich schuldig maakte aan ongeoorloofde concurrentie. Ook dit argument kon de rechter niet overtuigen. Het is toegestaan om te profiteren van de populariteit van andermans producten, ook al gaat dat ten koste van de winst van de ander.

Opmerkelijk genoeg is jurisprudentie hierover al ruim 40 jaar oud. Begin jaren 60 was er een Nederlandse rechtszaak om de leesportefeuille. De Hoge Raad zag toen niet illegaals in het opnemen van andermans tijdschriften in een leesporteuille en vervolgens op het omslag eigen advertenties aan te brengen.

Ook de wetenschappelijke wereld kent al tientallen jaren een variant op de leesportefeuille: Current Contents (CC) van ISI. Eigenlijk doet CC precies hetzelfde als Kranten.com, maar dan zonder hyperlinks: het publiceert wekelijks de inhoudsopgaven van de betere wetenschappelijke tijdschriften en probeert daarmee geld te verdienen.

De wekelijkse Current Contents-uitgaven waren al vanaf het begin winstgevend. En geen enkel tijdschrift of wetenschapper heeft ISI ooit ongeoorloofde concurrentie verweten. De wetenschappers zijn blij dat ze met CC hun vakgebied beter kunnen bijhouden; de tijdschriften zijn blij omdat hun artikelen via CC nog meer publiciteit krijgen.

Wel beschouwd doet Kranten.com precies hetzelfde als Current Contents, maar dan met hyperlinks. Vreemd genoeg waren twee jaar geleden de meningen over Kranten.com sterk verdeeld, terwijl CC in de wetenschappelijke wereld een onberispelijke reputatie heeft. Waar zit het verschil?

Denemarken

Ook Denemarken kende deze zomer zijn Kranten.com-rechtszaak. De professionele attenderings- en verzameldienst Newsbooster bundelt thematisch links naar de artikelen van bijna 4500 nieuwssites over de hele wereld. Abonnees worden tegen betaling op de hoogte gehouden als een artikel een van hun trefwoorden bevat.

De Danske Dagblades Forening, uitgever van 20 Deense kranten, voelde zich benadeeld, stapte naar de rechter en kreeg zowaar gelijk: Newsbooster mag doorgaan met het verzamelen van links, maar moet de Deense kranten voortaan overslaan.

Trok de Kranten.com-zaak in 2000 alleen in Nederland de nodige aandacht, Newsbooster deed ook internationaal de gemoederen verhitten. Niet alleen bekende nieuwssites als Wired.com, maar zelfs Amerikaanse kranten schreven over de zaak.

Internationale invloed

Ondanks al die internationale aandacht is het de vraag of de Deense rechtszaak wel zulke grote gevolgen heeft. De Verenigde Staten hebben de gewoonte om zich weinig aan te trekken van Europese rechters, denk maar aan de Franse rechtszaak tegen Yahoo.

EU-landen hebben misschien iets meer reden om zich zorgen te maken. De Deense auteurswet is gebaseerd op een Europese richtlijn, al heeft elk land natuurlijk zijn eigen interpretatie van deze bepaling.

Zodra ook rechters in andere landen zich uitspreken tegen systematisch dieplinken, dan zouden met name zoeksystemen in de problemen kunnen komen. Een rechterlijk verbod op zoeksystemen is natuurlijk ondenkbaar, maar waar ligt dan precies de grens tegen de ongeoorloofde praktijken van een nieuwszoeker als Newsbooster en algemene zoeksystemen als Google en Altavista, waar niemand een bezwaar tegen heeft?

Niemand weet het precies.

Ook in Nederland is die grens niet duidelijk, zo blijkt bijvoorbeeld uit de rechtszaak NVM versus El Cheapo. De rechter bepaalde in hoger beroep dat El Cheapo niet mag vissen in de vijver van de NVM. Maar wat als Google de hele database van de NVM indexeert? Wordt Google dan ook voor de rechter gesleept?

Telefoonboek

Inmiddels hebben talloze internetwatchers in felle bewoordingen afstand genomen van het Deense vonnis. Dat deden ze niet altijd even genuanceerd. Chris Sherman van het gerespecteerde Searchenginewatch.com versimpelde de zaak als volgt: 'Dieplinks zijn niets meer dan een URL en enkele woorden die de URL beschrijven. Met andere woorden: feiten. Op feiten kun je geen copyright claimen.'

Deze redenering berust weer op hetzelfde wijdverbreide misverstand als bij de Kranten.com-zaak in 2000. Het gaat immers niet om één dieplink, het gaat om het systematisch dieplinken, met bovendien het doel om er zelf geld aan te verdienen.

Vergelijk het met een telefoonboek. Iedereen mag er een of meer adressen uit overnemen. Maar zodra men het héle telefoonboek overneemt en met een nieuwe kaft verkoopt, dan liggen de zaken opeens heel anders.

In dat geval tellen geen auteursrechtelijke overwegingen, maar andere juridische criteria, zoals het al eerder genoemde databankenrecht en oneerlijke concurrentie. En uit de Nederlandse en Deense rechtszaken blijkt dat de uitkomst van zulke overwegingen lastig te voorspellen is.

Ticketmaster

Kranten.com en Newsbooster zijn niet de eerste dieplinkrechtszaken. Al enkele jaren eerder lagen twee Schotse kranten met elkaar in de clinch vanwege het linken naar elkaars artikelen.

Ook in de Verenigde Staten is al eerder geprocedeerd om dieplinks. Bekend is de zaak Ticketmaster versus Microsoft uit 1997. Op de Microsoft-site stonden dieplinks naar alle evenementen op Ticketmaster.

Het bedrijf CitySearch deed dat ook, maar dat had daarvoor netjes een contract afgesloten met Ticketmaster. De rechter gaf Ticketmaster in de rechtszaak tegen Microsoft gelijk, omdat het niet eerlijk is dat Microsoft gratis krijgt waarvoor CitySearch betaalt.

Vlak daarna speelde een soortgelijke rechtszaak tussen Ticketmaster en Tickets.com, maar die werd juist weer gewonnen door Tickets.com. De juridische status van het dieplinken in de VS is daardoor nog steeds niet duidelijk.

DeCSS

Die onduidelijkheid werd alleen maar groter in 2000, toen internetmagazine 2600 voor de rechter werd gedaagd, vanwege een link naar illegale software (DeCSS).

De rechter oordeelde dat een link meer is dan een feit; het is ook een vorm van expressie: een link vertelt de lezer niet alleen waar bepaalde informatie zich bevindt, een link haalt de lezer bovendien over om actie te ondernemen, namelijk om er met slechts één muisklik kennis van te nemen.

De beheerders van de 2600-website hoefden niet lang na te denken over hun antwoord. Ze vervingen hun links door tekstuele, niet-doorklikbare webadressen. Zo wisten ze vervolging in eerste instantie te ontlopen, later niet meer.

Ging het bij de twee rechtszaken van Ticketmaster nog om het systematisch dieplinken, de inzet van deze rechtszaak was slechts één enkele hyperlink. Waarschijnlijk was het een van de eerste keren dat een rechter afrekent met de mythe dat je elke willekeurige webpagina mag linken.

En terecht, want er zijn nog wel meer gevallen denkbaar waarin een enkele link strafbaar zou kunnen zijn. Voorbeeld: zet een aantal schunnige woorden op een webpagina, maak ze doorklikbaar en laat de link wijzen naar www.koninklijkhuis.nl. Het is heel goed mogelijk dat de rechter dit interpreteert als belediging van de koninklijke familie.

Technische oplossing

Tot nu toe hebben we vooral stilgestaan bij de juridische kant van de hyperlink. Er is ook een technische kant. Eric Ward, een andere auteur van het al eerder genoemde Searchenginewatch.com meent dat de oplossing veel simpeler is: als je niet wilt dat anderen dieplinken naar jouw site, dan kun je dat met een simpel script voorkomen.

Ward slaat hiermee de spijker op zijn kop. Dieplinken ís gemakkelijk te voorkomen. Er is weliswaar iets meer voor nodig dan een simpel script, maar een ervaren webontwikkelaar heeft in een uurtje een effectieve blokkade tegen dieplinks in elkaar geknutseld. PCM en de Deense DNPA hadden zich dus een rechtszaak en heel wat dure juristen kunnen besparen door eerst naar de eigen ICT-afdeling te lopen.

Juist deze week werd bekend dat het Centrum voor Informatie en Documentatie Israël (CIDI) daarmee voorkwam dat de Nederlandse Volks Unie (NVU) op spottende wijze naar haar site kon linken.

KPMG

Terug naar het begin van het verhaal. Hoe liep het eigenlijk af met Chris Raettig en zijn link naar de KPMG-site? Wel, de Britse consultant had KPMG gniffelend teruggemaild dat 'het beleid van zijn eigen organisatie helemaal geen formele overeenkomst vereist om een link naar een andere site aan te brengen'.

Raettig publiceerde bovendien de correspondentie met KPMG op zijn site. Binnen de kortste keren hadden honderden andere webloggers de e-mailwisseling opgepikt en ook een link naar de KPMG-site aangebracht.

Sindsdien is van KPMG in deze kwestie weinig meer vernomen. Het heeft er alle schijn van dat KPMG geen kritiek op zijn lijflied kon dulden, maar dat niet wilde toegeven en naar een andere stok zocht om de hond te slaan.

Netkwesties adviseert KPMG om eens contact op te nemen met Junkie XL, onze Nederlandse grootmeester in het opkalefateren van vergeten niemendalletjes, die zoals bekend deze zomer nummer 1 staat met de remake van Elvis' A Little Less Conversation. De titel van het nieuwe KPMG-lijflied ligt natuurlijk voor de hand: A Little Less Hyperlinking.

Meer informatie

The Link Controversy Page, by Stefan Bechtold
www.jura.uni-tuebingen.de/~s-bes1/lcp.html

Don't Link to Us: stupid linking policies
www.dontlink.com

[WZ, 8 augustus 2002]

Noot: het is een ieder toegestaan om dieplinks naar dit artikel aan te brengen.