Sinds 1999 doet de oproep Petition for Afghan Women's Rights de ronde. De kettingbrief wijst op de penibele mensenrechtensituatie in Afghanistan. De Taliban zou op grote schaal vrouwen ernstig mishandelen: fundamentalisten zouden een vrouw hebben doodgeslagen, toen ze per ongeluk even haar arm onbedekt liet tijdens het autorijden. Een andere vrouw zou zijn gestenigd, omdat ze het land probeerde te verlaten.

De kettingbrief riep lezers op om hun handtekening onderaan het bericht toe te voegen en het door te sturen naar vrienden en bekenden. Zodra de lijst meer dan 50 namen bevatte, moest men die terugsturen naar initiatiefnemer Melissa Buckheit, een medewerker van de Amerikaanse Brandeis University. En dat deed men dan ook volop - tot ongenoegen van critici, die meenden dat het hier om de zoveelste grap ging.

Maar het was geen grap. De petitie was op zich goed bedoeld, maar Buckheit had de verkeerde middelen gebruikt. Kettingbrieven op internet zijn not done. Veel internetproviders verbieden hun klanten zelfs om dergelijke berichten door te sturen, omdat dat een explosieve toename van het e-mailverkeer veroorzaakt.

De Brandeis University toonde sympathie voor Buckheits actie, maar paradoxaal genoeg was dat juist de reden om haar e-mailadres af te sluiten. Als de universiteit dat niet had gedaan, zou dat een zinloze actie met een averechtse werking in stand hebben gehouden.

De petitie van Buckheit was uiteindelijk hetzelfde lot beschoren als de meeste kettingbrieven op internet. Met een betere voorbereiding was haar actie waarschijnlijk succesvoller geweest.

Websites met bekende e-roddels

De affaire met de Afghaanse petitie laat zien hoe moeilijk soms de grens tussen grap, werkelijkheid en onhandigheid is te trekken. Verschillende websites leveren dan ook enorme inspanningen om roddels en 'hoaxen' te verzamelen en te ontmaskeren.

Enkele omvangrijke verzamelsites zijn Don’t Spread That Hoax, het Museum Of Hoaxes en het ietwat sarcastische Urban Legends and Folklore. De Urban Legends Reference Pages bieden daarnaast ook een lijst met boeken en andere informatiebronnen. Handig is het zoeksysteem om op bekende urban legends te zoeken.

Wordt u er moe van om steeds uw familie en vrienden uit te leggen waarom dat ene doorgestuurde bericht niet op waarheid berust? De Urban Legend Combat Kit biedt een groot arsenaal aan standaardreacties die u ze kunt versturen. Wie op de hoogte wil blijven van de laatste roddels, kan zich abonneren op de maandelijkse nieuwsbrief van de Internet ScamBusters. Deze site richt zich vooral op online fraude.

Een wereldberoemde urban legend is het gerucht dat de Apollo 11 in 1969 nooit op de maan zou zijn geland. De maanlanding zou zijn gefilmd in een Hollywood-studio. Want hoe is het anders mogelijk dat die Amerikaanse vlag wapperde? En waarom valt het stof niet recht naar beneden? De site Moon Hoax legt het allemaal uit.

Ook Nederlanders zijn actief met het verzamelen van urban legends. Journalist Patrick Arink heeft een grote verzameling op zijn site Broodjeaap.nl gerubriceerd en voorzien van commentaar.

E-roddels natrekken

Komt u een verhaal tegen die niet bekend staat als urban legend? U kunt het aanmelden bij het Urban Legends Research Centre. Als de onderzoekers uw verhaal de moeite waard vinden, gaan ze aan de slag om dat na te trekken.

Maar u kunt natuurlijk ook zelf een mening vormen. De Koninklijke Bibliotheek biedt daarom de online cursus Internet Detective, die internetters traint in het op juistheid beoordelen van informatie op internet. Cursisten dienen zich eerst (gratis) aan te melden voor de cursus, die gemiddeld een uurtje of twee kost.

In de eerste negen maanden na de introductie heeft de Internet Detective naar eigen zeggen meer dan 16.000 cursisten getrokken. Onder hen bevinden zich docenten, bibliotheekmedewerkers en werknemers van bedrijven. Wie de sheets doorwerkt, zal het opvallen dat er geen speciale trucs of geheimtips worden geleerd. De cursus is vooral een training voor het gezonde verstand.

Ook de technologie schiet te hulp in het ontmaskeren van urban legends. Interessant is RumorBot van het bedrijf NQL. Deze robot, gemaakt in opdracht van het Zwitserse marketingbureau Agence Virtuelle, is in staat om via internet de bron van bepaalde berichten te traceren. RumorBot gebruikt hiervoor 44 'software-agenten' die op gezette tijden het web en diverse databanken doorspitten op zoek naar bepaalde steekwoorden.

Wel opvallend is dat de website van Agence Virtuelle met geen woord rept over RumorBot. Je zou haast gaan denken dat het nieuws over de ontwikkeling van deze robot ook zelf maar een gerucht is.

Sociale functie

Alle websites, trainingen en technologie ten spijt, roddelbestrijders blijven letterlijk en figuurlijk achter de feiten aan lopen. Roddels zijn meer dan een kwestie van waar of niet waar. Roddels hebben vooral een sociale functie, zo betoogt Stephen O'Leary, columnist van de Online Journalism Review.

Volgens O'Leary is de sociale functie van roddels bijna niet te onderscheiden van die van 'echt nieuws'. Mensen verspreiden e-roddels om dezelfde reden als zij kranten lezen of CNN aanzetten: ze proberen samenhang te vinden in de vele puzzelstukjes die de dagelijkse werkelijkheid biedt. Geruchten zijn een vorm van moderne folklore. Ze brengen orde aan in de chaos.

O'Leary is dan ook tamelijk pessimistisch over het bestrijden van geruchten. Tegen een goede roddel is geen kruid gewassen.

[WZ, 1 november 2001]