Aanstaande zondag 15 april loopt het uitstel af dat internet service providers hebben gekregen om hun netwerken aftapbaar te maken voor politie en inlichtingendiensten. De speurders zullen even het paasweekeinde moeten afwachten totdat er bij de ISPs weer telefoons worden opgenomen en faxberichten worden gelezen.

Maar op 17 april mag men dan de vorderingen gaan afleveren en de providers opdragen het internetverkeer af te tappen. De praktijk is echter dat de meeste providers nog niet klaar zijn met de aftapvoorzieningen.

Ongetwijfeld zal minister Korthals Altes van Justitie dinsdag een triomfantelijk persbericht de wereld insturen waarin hij zal zeggen dat de strijd tegen de cyber-criminaliteit een nieuwe fase is ingegaan. De werkelijkheid is echter weerbarstiger. Het stuwmeer aan tapverzoeken die justitie in de afgelopen maanden heeft opgespaard zal nog even moeten blijven liggen. Voorlopig kan justitie alleen bij een aantal grote providers terecht of, met wat kunst en vliegwerk, daar waar men zelf de allergrootste prioriteiten legt.

Uit stukken over de specificaties voor het aftappen van internetverkeer zijn een aantal interessante zaken op te maken. Voor het aftappen van analoge telefonie, GSM, semafoons en satelliettelefoon gelden maximale percentages. De aanbieders moeten hun apparatuur zo aanpassen dat een bepaald percentage van het maximaal aantal mogelijke verbindingen aftapbaar is. Voor analoge telefonie geldt 0,1 promille (1 op 10.000 verbindingen) en voor GSM 1,5 promille (15 op 10.000 'actieve SIM-kaarten'). Voor internet tap wordt geen maximum vastgesteld. Ruim baan voor ongebreidelde groei dus.

Hoewel die groei direct na 15 april wel zal meevallen door aanloopproblemen en kinderziektes is op de middellange termijn een ware explosie te verwachten. De beschikbare cijfers over de groei van het aftappen van telefoons spreken voor zich: 3000 in 1994 en 10.000 in 1998.

Met die cijfers is trouwens iets raars aan de hand. Pogingen om de cijfers te bemachtigen leiden tot grote zenuwachtigheid bij betrokken ambtenaren. Niemand beweert dat dergelijke cijfers niet openbaar kunnen zijn omdat daarmee de opsporing belemmerd zou worden. Daar zijn ook geen argumenten voor te bedenken.

Maar op de betrokken ministeries lijkt men zich goed te realiseren dat de explosieve groei maar beter geen onderwerp kan zijn van een politiek debat. In een dergelijk debat zal naar mijn overtuiging blijken dat de aanpassingen in de telecommunicatiewet niet alleen de technische mogelijkheden van de speurders aanpassen aan de nieuwe communicatievormen, maar dat ze ook de groei van het aftappen versterken. En dat was nooit de bedoeling.

Sinds meer dan een half jaar is Bits of Freedom verwikkeld in een Wet Openbaarheid van Bestuur-verzoek bij justitie om cijfers over het afluisteren over de afgelopen jaren vrij te krijgen. Het voorlopig hoogtepunt in deze bizarre procedure is dat de minister van Justitie ontkent dat er cijfers worden bijgehouden. En dus heeft de minister ook geen cijfers.

Uiteindelijk verkiest de minister dus te verklaren dat hij geen enkel overzicht heeft over de omvang van de interceptie van telecommunicatie in Nederland. Natuurlijk staat dat op gespannen voet met de waarheid, maar daarover een andere keer meer.

Het ligt nogal voor de hand welke discussie we na 15 april kunnen verwachten. Wanneer politie en BVD eenmaal gaan tappen zullen ze ongetwijfeld stuiten op internetgebruikers die gebruikmaken van encryptie en anonimiteitsdiensten. De speurders zullen dan nieuwe mogelijkheden gaan eisen.

Een belangrijk instrument is volop in de maak: het project rechtmatige toegang Trusted Third Parties. Wanneer TTP's sleutelmateriaal aanmaken of beheren om bestanden te beschermen, dan kunnen politie en BVD ('de behoeftestellers') deze sleutels opeisen in een real-time geautomatiseerd systeem van overdracht. De key escrow discussie komt in een nieuwe vermomming terug.

Wie zijn grondwettelijk recht op vertrouwelijke communicatie wil behouden, zal de komende jaren heel goed moeten opletten. De overheid zal alles proberen om de uitzonderingsbepalingen op dit grondrecht tot een maximum op te rekken.

Url's naar cijfers en specificaties over aftappen zijn te vinden in de laatste Bits of Freedom nieuwsbrief: www.bof.nl/nieuwsbrief.html

Maurice Wessling