Vier korpschefs bepleitten deze week het publiceren van foto's van veelplegers op internet. Maar of de politie dat ook mag doen, is sterk de vraag, zeker als het via internet gebeurt. Nut zal het niet hebben, denken deskundigen: "Het maakt een veelpleger echt niet uit of hij op internet staat." Intussen zetten sommige winkeliers zelf maar beelden van dieven online.
"Ik raad iedere ondernemer aan dit soort dingen, hup, op internet te zetten", zegt Bennie Krebbers, baas van de computerwinkel B en S Computers, met vestigingen in het Brabantse Grave en Boxmeer.
Krebbers plaatste al meer dan een jaar geleden foto's van de opnamen van zijn beveiligingscamera op de site HalenZonderBetalen.nl, waarop twee verdachten van winkeldiefstal waren te zien. Op de site loofde hij een beloning uit - een cd-rom-speler - voor wie de mensen herkende.
Reacties die leiden tot het inrekenen van de vermeende winkeldieven kwamen tot op heden niet binnen. Toch is Krebbers tevreden: "Want dieven durven hier tenminste geen voet meer over de drempel te zetten, en bekenden van hen ook niet."
Stelen mag ook niet...
Wie beweert dat het plaatsen van foto's van dieven een soort virtuele schandpaal is, krijgt bij Krebbers geen gehoor. "Dat zijn geen ondernemers. Wij mogen dit niet en dat niet, maar stelen mag ook niet. En de politie doet er toch niets aan. Heeft u wel eens aangifte gedaan...? Dan weet je wat ik bedoel. Van klanten krijg ik juist alleen maar positieve reacties. Die zeggen: goed dat je dit durft te doen."
Bij het Openbaar Ministerie in Den Haag kennen ze de site van Krebbers en zijn ze er minder over te spreken. Woordvoerder Leendert de Lange kent verschillende gevallen van winkeliers die zelf foto's van vermeende rovers op internet hebben gezet.
Strafbare schending
Het OM treedt niet actief op tegen personen of instanties die namen en foto's van verdachten publiceren via een internetsite. De Lange: "We vinden wel dat ze de foto's er beter vanaf kunnen halen. Mensen die als verdachte op foto's staan kunnen zelf privaatrechtelijk actie ondernemen tegen de publicatie. Daarom geven we dit signaal af aan deze winkeliers: het gaat hier in principe om een strafbare schending van het portretrecht wegens smaad en laster."
Dat criminelen geen beperkt portretrecht hebben, beaamt jurist Lodewijk Asscher van het Instituut voor Informatierecht in Amsterdam, tevens gemeenteraadslid van de PvdA.
Niettemin zegt hij: "De kans dat het verspreiden van foto's door winkeliers zelf rechtmatig is, acht ik veel groter dan dat de politie dat zou doen. Want het gaat dan om meer specifieke waarschuwingen en in de tweede plaats hebben we het dan over een horizontale verhouding, tussen burgers, en niet om de verticale verhouding overheid-burger."
Natuurlijk niet uitgedacht...
Afgelopen week betrof het een overheidsinstantie die internet zag als dankbaar verlengstuk van opsporing en van het vermeend voorkomen van herhalingsmisdaad: de Utrechtse korpschef Johan Vogelzang stelde in zijn nieuwjaarstoespraak voor om foto's van zogeheten veelplegers en informatie over hun werkwijze te verspreiden op buurtavonden én via internet.
Welk doel heeft de politie voor ogen en welk effect verwacht ze, dat bleef in alle berichten onduidelijk. "Een proefballon, noemt u het? Dat wil ik graag bestrijden", zegt voorlichter Bernhard Jens van de Politie Utrecht. "Natuurlijk is het niet van A tot Z al uitgedacht. Maar waar het om gaat is dat we veelplegers uit de anonimiteit halen. Een van de mogelijkheden om dat te doen is internet. Hoe dat precies zou kunnen moeten we nog bekijken. We zouden kunnen denken aan beperkte toegang tot de site en beveiliging."
Drie korpschefs schaarden zich al achter het idee van Vogelzang: Kuiper van Amsterdam-Amstelland, Bik van Zuid-Holland-Zuid en Welten van Groningen. De Raad van Hoofdcommissarissen heeft over het onderwerp nog geen overleg gepleegd. "Een standpunt hierover kan ik dus ook niet verkondigen", zegt woordvoerder Cees den Bakker van het Nederlands Politie Instituut. Wel wil hij kwijt dat "de heren de problematiek van de veelpleger in ieder geval weer bespreekbaar maken".
Besproken of bespreekbaar?
Dat het onderwerp 'besproken' werd, zal niemand na de 'journalistieke' vloedgolf van afgelopen week nog durven ontkennen. Maar 'bespreekbaar' is, politiek gezien, iets anders. De meeste partijen reageerden terughoudend of afwijzend. Vergelijkingen met middeleeuwse praktijken zoals de schandpaal, het rondrijden op een mestkar en heksenjacht waren niet van de lucht. "Als het gaat om voortvluchtigen of criminelen die veroordeeld zijn, mag de balans tussen privacy en opsporing meer ten gunste van de laatste uitvallen", verklaarde CDA-woordvoerder Haersma Buma. Maar dat kan alleen worden bepaald door het Openbaar Ministerie en niet door een individuele korpschef.
Hooligans en stillen online
Het Openbaar Ministerie liet zelf weten niets te zien in het publiceren van foto's en andere gegevens van veelplegers. "Dat kan niet alleen vergissingen in de hand werken, maar herbergt ook het risico van eigenrichting." Het OM is meer voor 'het gereguleerd vrijgeven' van gegevens aan instanties.
Ook dat mag alleen maar als de foto's op verantwoorde schaal worden verspreid, merkte het College Bescherming Persoonsgegevens op. Foto's mogen alleen worden verspreid als ze bedoeld zijn om verdachten op te sporen. Dat is vastgelegd in artikel 22 van de Auteurswet, die justitie in staat stelt portretten te verspreiden "in het belang van de openbare veiligheid alsmede ter opsporing van strafbare feiten".
In het kader van 'opsporing' plaatste de Politie Amsterdam Amstelland in november 2003 beelden op haar website van Ajax-supporters die zich misdroegen. Daar zijn de foto's inmiddels niet meer te vinden, maar dat geldt op dit moment niet voor de boze reacties van Ajax-fans in het gastenboek.
Hun opponenten, politieagenten in burger, mogen ook niet met de foto online. Vorig jaar eiste het Nederlands Politie Instituut nog de verwijdering van een website van een abonnee van UPC waarop foto's stonden van 'stillen' rond voetbalwedstrijden en bij het beveiligen van leden van het Koninklijk Huis. Volgens het NPI vormde de 'stillen-site' een inbreuk op het portretrecht van de politiemensen en een aantasting van hun veiligheid.
Nu veelplegers, straks roekeloze rijders
Zelfs als de politie foto's plaatst met het legitieme doel uit artikel 22 van de Auteurswet, moet de publicatie nog altijd "noodzakelijk zijn in een democratische samenleving", een voorwaarde die artikel 8, lid 2 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens toevoegt. Jurist Asscher: "Op het eerste gezicht is het op internet plaatsen van veel foto's van veelplegers niet proportioneel aan het beoogde doel."
Juist internet is volgens Asscher al snel een medium dat disproportionele publicatie tot gevolg heeft, gezien de reikwijdte en (mogelijke) duur van de verspreiding. "Je moet bovendien rekening houden met het feit dat informatie nu eenmaal moeilijk weer van het net te verwijderen is."
Leendert de Lange van het OM benadrukt het gevaar van de glijdende schaal. "Nu zijn het alleen nog veelplegers, straks willen slachtoffers van roekeloos rijgedrag ook dat foto's van dergelijke automoblisten op internet worden gezet, en zo kan je nog tientallen andere gevallen bedenken."
Hoogleraar strafrecht van de Universiteit Nijmegen, Henny Sackers, zag in het Utrechts Nieuwsblad een ander soort glijdende schaal: "Eerst toon je mensen die vaak veroordeeld zijn, dan mensen die een zaak bekend hebben en vervolgens personen die nog slechts verdacht worden. (..) Als dit geaccepteerd wordt, kan iedereen die een hekel heeft aan zijn buurvrouw, een foto van haar op de buurtwinkel plakken. Maak mij maar eens duidelijk wat de politie wel mag en ik niet."
Internetfoto niet effectief
Voormalig hoogleraar criminologie Peter Hoefnagels, die enkele jaren geleden in stukken op opiniepagina's van kranten al wees op toenemende 'eigenrichting' vanwege een 'lakse staat', juichte het plan van Vogelzang juist toe. "Privacybezwaren wegen niet op tegen de overlast die deze rovers, laten we ze maar zo noemen, al jaren maken", aldus Hoefnagels tegenover Netkwesties.
"Die overlast vind ik echt te gek voor woorden. Er moet niet nog meer geen schade worden toegebracht aan nog meer mensen. En een manier om veelplegers op te sporen is misschien dit idee. We moeten het gewoon proberen."
Echter, bij nader inzien vindt Hoefnagels internet niet de geschikte manier om foto's van veelplegers te verspreiden. "Ik zie niet in wat het nut is om dit via internet te doen, dus om deze informatie aan het hele land en ook daarbuiten te openbaren. Dat is niet gerechtvaardigd. Tot we iets gevonden hebben waarmee we het bereik van een site kunnen beperken tot bijvoorbeeld alleen de omgeving van Amsterdam is internet geen optie."
Dat internet niet het geschikte middel is, vindt ook onderzoeker Menno Jacobs van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie (WODC). Hij publiceerde recent over veelplegers in het Tijdschrift voor Criminologie. Driekwart van de veelplegers is drugsverslaafde. "Het maakt een veelpleger echt niet zoveel uit als hij met zijn hoofd op internet staat. Met het publiceren van een foto los je het probleem niet op. De criminaliteit wordt er niet minder door: de veelpleger gaat gewoon elders verder. Het probleem is eerder de aanpak van justitie: dat mensen na een paar weken te hebben vastgezeten voor een klein vergrijp weer op straat staan."
Links en rechts
Joshua Livestro van de Edmund Burke Stichting was in het Algemeen Dagblad woedend over de afwijzing van de openbare foto's: "Zelfs een eerlijk debat hierover gaat de linkse volksvertegenwoordigers kennelijk al te ver. Het recht van de crimineel om ongestoord zijn gang te kunnen gaan, is voor hen blijkbaar nog altijd heilig. Het doet denken aan de jaren 70, toen heel links Nederland meende dat wie misdaad een probleem vond, de verkeerde krant las."
Dat Livestro de sentimenten van een deel van de Nederlandse bevolking verkondigt, tonen de (weliswaar niet-representatieve) peilingen aan op de websites van het Algemeen Dagblad en het Utrechts Nieuwsblad over deze kwestie: respectievelijk 82 en 90 procent van de stemmers wilde foto's van veelplegers op internet zien.
"Daar hebben we nou grondrechten voor, om burgers tegen elkaar te beschermen", reageert Sjoera Nas van digitale burgerrechtenclub Bits of Freedom. Ze vindt het publiceren van foto's van veelplegers op internet zorgwekkend: "Het gevoel van onveiligheid wordt er eerder door vergroot dan verminderd. Bovendien blijven de foto's op internet nog heel lang toegankelijk, denk aan de Way Back Machine." [server die op onregelmatige basis webpagina's archiveert - NK]
Databanken met verkrachters
Proefballonnen van de politie kennen ze ook in Japan, waar vorige maand het idee werd geopperd om foto's van jeugdcriminelen openbaar te maken. In nabije landen als Groot-Brittannië en Duitsland plaatsen roddelbladen sneller foto's van verdachten dan hier in Nederland, maar het op grote schaal online te kijk zetten van criminelen komt weinig voor.
Een uitzondering op die regel vormen veroordeelde zedendelinquenten, zoals pedofielen. De Verenigde Staten spannen de kroon wat betreft het 'naming and shaming' van zedendelinquenten. De meeste Amerikaanse staten hebben op internet openbare databanken, waar mensen kunnen zoeken of er bijvoorbeeld een verkrachter of kinderlokker in hun wijk woont. De sites vloeien voort uit de populaire Megan's Law, vernoemd naar een minderjarig slachtoffer van verkrachting door een al eerder veroordeelde ontuchtpleger.
Het Hooggerechtshof in Washington besliste in 2003 nog dat de internetdatabanken geoorloofd waren. Het Supreme Court verwierp daarmee een beslissing van een rechter in Connecticut, die bepaalde dat de website van de staat geen gegevens meer mocht verstrekken van veroordeelde ontuchtplegers. Volgens de rechter in Connecticut bleven veroordeelden daardoor ook na het uitzitten van hun straf gestigmatiseerd.
Criminoloog Hoefnagels ziet het in Nederland nog niet zo ver komen: "Amerika is een puriteins land wat seksualiteit betreft. In Nederland zullen dergelijke openbare databases waarschijnlijk wel taboe blijven."
Het Verenigd Koninkrijk kent sinds een paar jaar Sarah's Law, op basis waarvan veroordeelde pedofielen zichzelf moeten registreren, waarna buurtbewoners op de hoogte worden gebracht. Eind vorig jaar werd zo'n geregistreerde Britse pedofiel vermoord.
Veelplegers schaamteloos
Een vergelijking tussen de Amerikaanse internetdatabanken met zedendelinquenten en het Utrechtse plan gaat nauwelijks op. Al was het maar omdat het twee totaal verschillende groepen zijn, maakt onderzoeker Jacobs duidelijk: "Daar is de gedachte dat schaamte ook een functie krijgt: ze zullen het uit schaamte wel laten opnieuw te doen, of ze moeten gedwongen verhuizen of het is een vorm van openbare boetedoening. Maar bij veelplegers heeft dat allemaal helemaal geen zin, want die kennen geen schaamte. Het zijn veelal drugsverslaafden en die stelen puur om hun verslaving te bekostigen. En dat doen ze sans gene."
[Tonie van Ringelestijn, 9 januari 2003]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie77/artikel1.php on line 103
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie77/artikel1.php on line 103
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie77/artikel1.php on line 103