'INDEX' IS LEVEND EN WEL IN DUITSLAND
Den Index, een lijst van verboden media, is aan een renaissance begonnen in Duitsland. Op de nieuwe lijst staan vooralsnog geen boeken, maar wel verboden spellen, films en straks ook websites. Het Ministerie van Gezinszaken stelt voor een belangrijk deel de lijst samen. Deze Verbotsliste zelf blijft gedeeltelijk geheim. Ze bevat onder meer 'kriegsverherrlichende' titels.
'Kriegsverherrlichend'. Dat is het spel Command & Conquer: Generals, zegt het Duitse ministerie voor Familie, Senioren, Vrouwen en Jeugd in Berlijn. Het gaat in de ban. Volgens spellenuitgever Electronic Arts valt het verbod onder 'Amerikaantje pesten'. Het ministerie wil echter alleen de hoofdjes van de Duitse jeugd zuiver houden, en spreekt de beschuldigingen tegen.
In principe doet de industrie aan zelfregulering. Uitgevers zijn verplicht om merktekens op spellen aan te brengen. Maar in Duitsland volstaat dat niet langer. Elke cd-rom, film of dvd moet een 'rating' krijgen voor welke leeftijd de content minimaal is toegestaan. Geïmporteerde spellen en dvd's zijn in Duitsland vanaf 1 april 2003 verboden omdat ze geen Duitse rating hebben. Voor producten die gewelddadig zijn, geldt ook een advertentieverbod en de artikelen mogen niet in schappen liggen. Daarnaast is er een commissie die het toezicht heeft, en zelfstandig spellen of films volledig mag verbieden.
Dit alles in het kader van een nieuwe wet, de jeugdbeschermingswet, die deze week van kracht werd. De wet heeft als doel om gewelddadige uitingen zoveel mogelijk buiten het blikveld van de jeugd te houden. Net als in Nederland gebiedt de wet een markering van video's, cd-rom's en dvd's als ze drager zijn van beelden over seks, spanning of geweld.
Een commissie met de naam 'Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien' zal de content gaan controleren De afzonderlijke bondsstaten hebben daarnaast nog een eigen commissie Jugendschutzgesetz des Bundes. In de als rechts bekend staande deelstaat Beieren kunnen de maatregelen niet ver genoeg gaan: vorig jaar, toen de wet in behandeling was, wilde de Beierse minister van Binnenlandse Zaken Guenther Beckstein (CSU) dat alle films en spellen waarin doden vallen, in de ban gaan. Tot uitvoering van dat idee is het niet gekomen, maar het staat Beieren nog altijd vrij om de censuur in eigen gebied wat scherpere randjes te geven.
In de praktijk is het een verkoopban, omdat veel winkels de goederen niet meer zullen aanschaffen, al was het maar om met stapels subversieve videobanden, spellen en dvd's te blijven zitten. Per jaar komen er enkele duizenden nieuwe gewelddadige films uit, en honderden PC- Playstation of Xbox-spellen met een gewelddadige component.
Volgens een voorlichter van het Duitse ministerie voor jeugd- en vrouwenzaken betreft het een uitbreiding van de filmkeuring voor onder meer spellen en ook internetsites: 'Er komt een keurmerk, en een lijst in vier categorieën. Zaken die op de lijst komen zijn niet helemaal verboden. Wij noemen het verkoop onder de toonbank: reclame en marketing rondom de producten zijn verboden, maar niet voor mensen boven de 18 jaar.'
Ook geschriften en media-uitingen die het virtuele geweld als onderwerp nemen vallen onder de regeling. Opmerkelijk: de wet geldt voor alle huidige media, maar er is tegelijkertijd een bijlage aangenomen waarin specifiek is vastgelegd dat de beperkingen ook gelden voor 'alle media die in de toekomst misschien nog zullen ontstaan.'
Lijst is verboden
De wetgever heeft er rekening mee gehouden dat verboden waar juist extra aantrekkingskracht uitoefent op jongeren onder de 18 jaar. De Verbotsliste waaronder vooral games en films zullen vallen, wordt straks niet langer openbaar gemaakt. De overheid wil een 'ongewenst advertentie-effect' voorkomen. Alleen ambtenaren en ontwikkelaars van filterprogramma's voor internet krijgen de lijst onder ogen. Persberichten, zoals recentelijk over C&C:Generals zullen niet meer verschijnen.
Gaat dat niet wat ver? 'We kunnen spellenuitgevers niet dwingen om geheim te houden welke spellen verboden zijn. Maar ze mogen er beslist geen reclame voor maken, op straffe van een boete', zo zegt de voorlichter. 'Maar de deelstaten zelf vullen de regels verder zelf in. Ja, het is ingewikkeld, maar zaken over media-uitingen zelf vallen onder de verantwoordelijkheid van deelstaten.'
De analogie met de Katholieke Index, de nog tot 1966 gehandhaafde lijst met de door het Vaticaan verboden boeken, is treffend: ook die lijst was geheim. Van bovenaf werd opgelegd wat wel een niet verkeerde verleidingen zou kunnen oproepen. De ondergrond was voornamelijk een obsessie met seks.
De voorlichter van het ministerie weet dat de lijst met verboden content in sommige gevallen aan makers van filtersoftware zal worden gegeven, maar dat zal geen actie van het ministerie zijn. Duitse ambtenaren kunnen inzicht verkrijgen in Den Index.
Een flinke kluif
De porno-industrie is een dergelijke aanpak van 'onder de toonbankverkoop' wel gewend, maar volgens de Duitse gamesjournalist Richard Löwenstein, werkzaam voor onder meer Der Spiegel, zal de spellenindustrie er nog een flinke kluif aan krijgen. Gamesbladen zullen straks wellicht als pornoblaadjes over de toonbank geschoven worden, tenminste als ze niet snel stoppen met schrijven over gewelddadige spellen en het meeleveren van cd's met (delen van) spellen.
Het verhaal dat Löwenstein vertelt, gaat echter veel verder dan wat gezever over games. De in principe goede bedoeling om kinderzielen te beschermen heeft allerhande nare uitwassen tot gevolg. 'Als ik positief schrijf over een spel dat volledig verboden is, of alleen voor 16 jaar en ouder is, vat de overheid dat op als reclame. Nee, dat is geen theoretische kwestie, een paar jaar geleden heb ik de politie over de vloer gehad omdat ik Mortal Kombat een redelijk positieve recensie gaf.'
Volgens de journalist zal dit met de nieuwe wet wat duidelijker zijn, omdat games nu vooraf verboden worden, voorheen vaak nog nadat het spel al was gerecenseerd. Maar de journalistieke inperking die wordt opgelegd is volgens hem ongekend. De vanzelfsprekendheid waarmee zijn beroepsgroep en sector die hij volgt wordt aangepakt blijft Löwenstein verbazen.
Haarlemmer Olie
Volgens Heise, een Duitse online nieuwspublicatie die de zaak volgt, werd de wet in een 'adembenemend tempo' door de federale overheid klaargestoomd en door de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer, gejast. Helemaal vreemd is dat niet. De snelheid was te danken aan de schokkende gebeurtenissen in Erfurt op 14 juni 2002, waarbij een gewapende schooljongen 16 medeleerlingen en leraren dood schoot, en daarna zichzelf van het leven beroofde.
Maar volgens Spiegeljournalist Löwenstein was de wet al voor de schietpartij in de maak, en waren de gebeurtenissen in Erfurt slechts Haarlemmer Olie die de zaak soepel door de kamers hielpen: 'Er is in de media totaal geen discussie geweest, ook de media- en gamesbedrijven zelf hebben zich stil gehouden. In de reguliere media waren er alleen maar positieve geluiden over het verbod', Volgens Löwenstein is zijn artikel in der Spiegel een van de eerste kritische geluiden in de 'main stream pers', maar wel een paar jaar te laat.
Douane bij websites
Volgens de voorlichter van het Ministerie voor Familie, Senioren, Vrouwen en Jeugd, moeten websites, zowel games-sites met downloads als e-commerce sites als Amazon.com, '...voldoende technische maatregelen treffen' om te voorkomen dat minderjarigen spellen kunnen downloaden van internet, of andere verboden content kunnen kopen via online winkels. In de praktijk is dit nu nog te vaag, er wordt een commissie opgericht om te kijken welke technische maatregelen nu precies kunnen worden getroffen.
[AW, 3 april 2003]
