Niemand weet waar de hals begint en eindigt. De precieze betekenis van het woord 'hals' is dan ook niet erg afgebakend. En toch gebruiken we het regelmatig en doorgaans bestaat er weinig verwarring over. Er zijn meer van dat soort begrippen. 'Privacy' is ook zo'n begrip. Hoewel meestal direct duidelijk is wat we ermee bedoelen, slaagt niemand erin het strikt te definiëren. Het gaat om bescherming van de persoonlijke levenssfeer - zoveel is duidelijk. Maar ook zo'n omschrijving is nogal vaag en abstract. Want waar begint en eindigt dat persoonlijke?

Je zou verwachten dat de beijveraars van privacy hun uiterste best doen om de term handen en voeten te geven. Maar het tegendeel is vaak waar. Ze hebben het voordeel van verheven vaagheid ontdekt. De term kan te pas en te onpas vallen, en het klinkt altijd ernstig. Met het p-woord kun je op zijn minst een frons van bezorgdheid opwekken bij je tegenstanders. Het is net zoiets als 'ethiek'. Als je met een serieus gezicht beweert dat iets onethisch is, zie je de mensen aan de andere kant van de tafel nog eens twee keer nadenken. De argumenten worden daardoor haast bijzaak.

Een paar maanden geleden woonde ik de uitreiking van de big Brother Awards bij. De prijzen waren bedoeld voor instanties en personen die de privacy van Nederlandse burgers op grove wijze schenden. Tot mijn vreugde kreeg het RIVM eindelijk erkenning voor het ongevraagd opslaan van hielprikbloed van 1,4 miljoen kinderen. Een terechte beloning voor al die moeite, want dat moet een klus geweest zijn.

Maar tot mijn ontsteltenis sleepte ook TNO een prijsje in de wacht. Kijk, we willen allemaal wel een trofee in de kast, maar TNO heeft die prijs niet verdiend. Het bedrijf heeft het mogelijk gemaakt om mensen die verdachte bewegingen maken automatisch te volgen met zelfdenkende en -bewegende camera's. De dame die de prijs uitreikte, was ervan overtuigd dat deze techniek een grove inbreuk op de privacy teweegbrengt, maar ze legde niet uit waarom. 'Schending van de privacy' voldeed. Wellicht was ze bang dat de techniek op allerlei plekken toegepast zou worden. Een begrijpelijke angst. Misschien ook vreesde ze dat burgers op straat te snel als 'verdacht' zou worden aangemerkt. Ook begrijpelijk. Maar dit soort angsten zijn natuurlijk nog geen schendingen van privacy. En daar was de prijs voor bedoeld.

Het voorval laat zien dat de privacybeweging zich soms iets te veel laat leiden door angst. En dat is een weinig effectieve strategie. Men bespeelt de onderbuik en verhult de angsthazerij in mooie termen als privacy, ethiek en levenssfeer. De tegenstanders hebben dergelijke abstracties niet nodig om hun standpunt te onderbouwen. Zijn wijzen op concrete voorbeelden van criminaliteit en terreur; op grote en kleine Osama's, op computervirussen, op fietsendiefstal en tasjesroof, kortom op zaken waarmee iedereen direct of indirect te maken heeft. Kijk, dat is een veel effectiever beroep op de onderbuik.

Angst is een slechte raadgever, wisten de Romeinse filosofen al. En het is een beroerd uitgangspunt als je tegenstander inspeelt op angsten die beter herkenbaar zijn. Dan verlies je. Privacybehartigers doen er dan ook verstandig aan om een ander taaltje te bezigen. Het zou beter zijn om af te zien van het morele jargon waarin angst voor mogelijke inbreuk op persoonlijke levenssfeer, verontwaardiging en soms zelfs samenzweringstheorieën de boventoon voeren.

In dat kader moet ook overwogen worden om ook de term privacy bij het grof vuil te zetten. Niet omdat het te vaag is - daar valt mee te leven - maar omdat het een morele term is. Privacy is 'iets dat beschermd moet worden' en 'iets dat aangetast kan worden'. En dan heb je de mogelijkheden wel zo'n beetje gehad. Die beperking is kenmerkend voor woorden uit het morele domein. Uiteindelijk draait het in de moraal om het overtuigd zijn van een aantoonbaar (misschien zelfs geopenbaard) gelijk. Je bent voor of je bent tegen. Dat is de beperking.

Ik stel voor om het (moreel getinte) privacy zoveel mogelijk te vervangen door het (politiek getinte) 'zelfbeschikkingsrecht'. Die term is effectiever, duidelijker en het voert ons weg uit het moeras van de morele verontwaardiging. Wie privacy wil beschermen, wil de burger zoveel mogelijk zelfbeschikkingsrecht geven over persoonlijke zaken. Dat is een politiek streven. Politiek is een zaak van elementaire belangen. Basale burgerrechten (o.a. het zelfbeschikkingsrecht) moeten gewogen worden tegen een al even basale behoefte aan veiligheid. Het is zaak de balans bij het wegen van de belangen weer in evenwicht te brengen.

Vooral na 11 september is die doorgeslagen. Opsporingsambtenaren en veiligheidsdiensten krijgen te veel macht en dat schaadt het zelfbeschikkingsrecht van de burger. In het kielzog van de internationale ontwikkelingen, krijgen spambedrijven te veel mogelijkheden om de burger lastig te vallen met ongewenste post en mogen softwarebedrijven spioneren op privé-computers. De overheden treden er niet tegen op tegen de uitholling van de grondrechten omdat ook zij gevangen zitten in het morele jargon. Ze zijn terecht verontwaardigd over de aanslagen van 11 september, en het lukt ze niet om de weg uit het morele moeras terug te vinden naar de politiek.

Dat komt omdat politici denken in termen van risico's. En risico's zijn lastige dingen, omdat ze nooit helemaal weggewerkt kunnen worden. Het risico van een aanslag blijft altijd. Politici krijgen daar nachtmerries van. Ze proberen zich in te dekken met TNO-camera's, veiligheidsdiensten en Echelons, maar het helpt niet. De angst (en het verlangen naar nog meer camera's) blijft. Angst en morele verontwaardiging over mogelijke risico's van aanslagen houden (met name Engelse en Amerikaanse) politici gevangen in een beleid dat steeds meer grondrechten uitholt.

Morele verontwaardiging verlamt beide partijen. Jammer want privacy is wel een halszaak.

Erno Eskens

[18 april 2002]