ELEKTRONISCH HERGEBRUIK HEIKEL PUNT
Het einde van de jarenlange discussie over het hergebruik van freelance-materiaal lijkt nog niet in zicht. De Nederlandse uitgeverijen VNU, Wegener en Audax hebben hun freelance-medewerkers een contract voorgelegd, waarin ze zich veel rechten toeëigenen en freelancers een magere vergoeding bieden voor elektronisch hergebruik. Belangenorganisaties als NVJ en FLA hebben de freelancers inmiddels afgeraden om het contract te tekenen.
Het contract dat Wegener zijn freelancers heeft opgestuurd, zou zijn gebaseerd op een modelcontract dat tussen de Nederlandse Dagbladpers (NDP) en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) zou zijn gesloten. De NVJ-leden moeten het modelcontract echter eerst nog goedkeuren. Dat zal gebeuren op de eerstvolgende ledenvergadering in december.
Bovendien is het Wegener-contract helemaal niet gebaseerd op het model waarover de NDP en de NVJ aan het onderhandelen zijn, aldus Hans Hermans, die namens de NVJ mede de onderhandelingen over het modelcontract heeft gevoerd.
Hermans meent dat de freelancer met het Wegener-contract beduidend slechter af is. In een oproep aan andere freelancers legt hij uit: 'Ze krijgen veel te weinig betaald, ze geven veel rechten voor hergebruik en doorverkoop weg voor een fooi, en onduidelijk is hoeveel ze voor de doorverkoop aan de GPD [Gemeenschappelijke Pers Dienst - WZ] en andere dagbladen krijgen. Ook hindert het contract freelancers om hun bijdragen ook elders te verkopen en laat het de naamsvermelding aan de willekeur van de redactie over.'
Ook het VNU-contract heeft scherpe kritiek ontlokt. De NVJ en de FLA (FreeLancers Associatie) menen dat VNU zich niet profileert als uitgever, maar meer als een agentschap dat het materiaal van zijn freelancers exploiteert. Volgens Liesbeth Koenen, voorzitter van de FLA, gaat zelfs die vergelijking niet helemaal op: 'Bij een agentschap heb je nog zekere rechten en kun je nog nee zeggen, maar bij het VNU-contract verlies je alle zeggenschap over je eigen werk. Bij VNU is echt sprake van gedwongen nering.'
De NVJ heeft inmiddels haar freelance-leden, zowel journalisten als fotografen, geadviseerd om protest aan te tekenen tegen de nieuwe regeling. De leden kunnen via een modelbrief aan VNU laten weten niet akkoord te gaan.
De FLA staat echter niet achter deze actie en heeft een simpeler oplossing: niets doen, niets terugsturen. Koenen: 'Het is maar een voorstel, waarop je niet hoeft in te gaan.'
PCM
De discussie over het hergebruik van freelance-materiaal speelt al jaren. De FLA dankt zijn ontstaan juist aan een conflict, namelijk met PCM. De organisatie is begin 1999 opgericht en telt meer dan 150 leden. Dat is nog maar een fractie van het totaal aantal freelancers bij de PCM-kranten: enkele duizenden. Zo'n twintig tot vijfentwintig procent van de kolommen van de PCM-kranten wordt gevuld door freelancers.
'We hebben een enorme achterstand in te halen', aldus Koenen. 'Het evenwicht is nog steeds zoek. Wat die uitgevers doen zijn echt 19e-eeuwse praktijken, vooral door het dwangmatige en veelomvattende karakter ervan. Dat je als freelancer de rechten op je eigen werkt inlevert bij de opdrachtgever, is bovendien een uitholling van de auteurswet.'
Een cruciaal punt in het conflict met PCM was dat freelancers normaliter niet meer verkopen dan het recht een stuk één keer in de krant te zetten. De auteurswet garandeert hen de volledige zeggenschap over hun werk, zodat een uitgever die een stuk opnieuw wil gebruiken daar eerst om moet vragen. Dat gebeurde vrijwel niet.
In augustus 2000 boekte de FLA het eerste succes: de rechter bepaalde dat PCM voor opname van teksten in een gezamenlijk archief toestemming moest hebben van de auteurs. En in datzelfde vonnis kreeg PCM opdracht om een inventarisatie te maken van al het 'misbruik' van freelance-teksten. Daarna moest in een aparte procedure de schade opgemaakt worden.
Dat betekende nog niet het einde van het conflict. PCM kreeg opdracht om een inventarisatie te maken van al het 'misbruik' van freelance-teksten. PCM berekende dat de freelancers in totaal nog 5,5 miljoen gulden kregen, maar volgens de FLA is het onmogelijk een redelijk bedrag vast te stellen. volgens de schrijversclub heeft PCM immers nog niet aan het vonnis voldaan, en nog geen overzicht van het hergebruik sinds 1990.
Met die zelfberekende schade wil PCM een nieuwe procedure voorkomen, denkt de FLA, waarschijnlijk uit angst dat een rechter veel hoger zou uitkomen.
Advertentie
Afgelopen zomer laaide het conflict opnieuw hoog op, toen PCM aan alle freelancers een enquête stuurde over de verdeling van het geld. De FLA was bang dat PCM de resultaten van de enquête in zijn eigen voordeel zou gaan gebruiken en wilde een advertentie plaatsen in de vijf PCM-dagbladen (Volkskrant, Trouw, Parool, NRC, Algemeen Dagblad). De advertentie riep freelancers op om de enquête niet terug te sturen. De vijf advertentieafdelingen weigerden de tekst.
Nog steeds zit er geen schot in de zaak. Koenen: 'PCM gebruikt allerlei vertragingstactieken, steeds is er wel weer wat. We zijn nu aan het nadenken over een nieuwe juridische actie.'
Wat heeft de FLA de afgelopen drie jaar bereikt, nu er nog steeds geen zicht is op de vergoeding met terugwerkende kracht? Koenen: 'Toch heel veel. Belangrijk is dat er nu Nederlandse jurisprudentie over deze kwestie is. En we hebben een veel beter beeld gekregen van wat bij kranten en tijdschriften zoal de gebruiken zijn in de omgang met freelancers.'
Ook heeft de FLA een contractmodel gemaakt voor alle vormen van hergebruik, wat misverstanden en heibel kan voorkomen. Op kleine schaal wordt het al gebruikt, onder andere door de uitgever van Onze Taal.
Maar de NVJ werkt toch ook aan een modelcontract? 'Dat is voor zover ik het begrijp echt een contract. De NVJ gaat verder en geeft ook richtlijnen voor vergoedingen en uurtarieven. Dat doen wij niet. De voorwaarden en rechten leggen wij ook zoveel mogelijk vast, maar een goede prijs is toch een kwestie van onderhandelen met de opdrachtgever.'
Buitenland
De discussie over elektronisch hergebruik van teksten speelt ook in andere landen. Vooral de Amerikaanse rechtszaak tegen onder andere de New York Times trok aandacht. Dat proces liep al sinds 1993. Na elke uitspraak ging er weer een partij in hoger beroep, maar uiteindelijk trokken de freelancers aan het langste eind. Hun overwinning kreeg wel een bittere nasmaak: de New York Times heeft de betrokken medewerkers allemaal op de zwarte lijst gezet.
In het proces tegen de Amerikaanse krant ging het onder meer om freelance-teksten die zonder extra vergoeding werden overgenomen in Lexis-Nexis, de grootste online databank ter wereld. Lexis-Nexis bevat ook werk van Nederlandse freelancers, zo vertelt Koenen: 'Ook dat is iets waar we nog mee zitten. Misschien gaat de FLA daar een punt van maken.'
Een andere Amerikaanse rechtszaak ging om een fotojournalist. National Geographic had zonder toestemming zijn foto's hergebruikt voor een cd-rom. De journalist, die al 30 jaar fotografeerde voor het tijdschrift, won het proces.
Ook in Frankrijk wonnen de freelancers een rechtszaak. Het proces ging om artikelen uit Le Figaro, die men ook via Minitel kon raadplegen.
Over het algemeen hangt de positie van de freelancers vooral van het auteursrecht af. In België, Frankrijk en Duitsland liggen de rechten van teksten altijd bij de auteur, ook als die in vaste dienst is.
'Auteurs staan daar wat sterker, simpelweg omdat hun groep veel groter is', legt Koenen uit.
Uiteindelijk is het simpelweg een marktkwestie van een paar grote afnemers en heel veel kleine leveranciers, waarbij de Auteurswet en de nu tot stand gekomen jurisprudentie daarover de positie van de leveranciers versterken.
[WZ, 15 november 2001]
