Frans de Jong kreeg woensdag de Innovatieprijs Ouderen 2004 uitgereikt, voor zijn Virtueel Loket Nispen.
Internet wordt te langzaam grijs
Veel ouderen willen nog steeds niet aan de pc of internet. Dat is niet zonder gevolgen, stellen wetenschappers in het boek Surfende Senioren. De overheid verlaat zich te veel op de kenniseconomie, maar negeert het gebrek aan een informatiesamenleving.
Het is rustig bij de stand van Intel op de 50 Plus Beurs in de Utrechtse Jaarbeurshallen. De chipfabrikant probeert er ouderen warm te maken voor laptops. Ze mogen draadloos internetten, maar weinig bezoekers checken hun e-mail op de eerste beursdag. Elders in de hal loopt een Intel-juffrouw met een laptop om haar nek. Ze kan de foto's die ze met haar camera maakt van beursbezoekers direct toezenden. De verbazing over dit wonder der techniek is groot - velen hebben dan ook nog geen e-mailadres.
Ouders zijn nog niet toe aan laptops met wifi, ze moeten de computer eerst nog onder de knie krijgen - zoveel wordt op de 50 Plus Beurs al duidelijk. En dat doen ze bijvoorbeeld met behulp van de boeken van computerboekenschrijver Addo Stuur, die een kraam heeft op de beurs. Zijn titels voor senioren stonden maandenlang in de verkoop-toptiens van boekhandels. Van Windows XP voor senioren verscheen vorig jaar zelfs deel 3. De boeken hebben een groter lettertype en 'een handig leeslint'.
Ze kunnen ook op cursus gaan bij bijvoorbeeld Seniorweb, het vrijwilligersnetwerk met meer dan 35.000 leden.
Bij de Seniorweb-stand is het dan ook een drukte van belang. De seniorencomputerclub maakte de afgelopen jaren een enorme groei door. Want drie jaar geleden waren er nog maar 7.200 leden. Toen kreeg de site van Seniorweb 230.000 bezoeken per maand, anno 2004 is dat ruimschoots verdubbeld tot 550.000.
Zilveren Kloof
Ondanks die mooie cijfers ligt het internetgebruik van ouderen ten opzichte van de rest van de samenleving nog fors achter. In 2003 was de online verdeling als volgt:
- 45-54 jaar: 82 procent online;
- 55-64 jaar: 64 procent;
- 65-74 jaar: 31 procent
- 75 jaar en ouder: 14 procent.
Het peilingsbureau Trendbox bazuinde verder dit voorjaar "de digitale doorbraak van de bejaarde", omdat een kwart van de 65-plussers minimaal één keer per week op internet komt. Maar dat behoeft nuancering: de verschillen in internetgebruik tussen de levensgroepen zijn de afgelopen jaren zelfs iets toegenomen, oftewel: de digitale kloof is gegroeid.
En dan is er ook nog een tweede kloof, tussen de ouderen onderling: die met een hoog opleidingsniveau gebruiken internet, die met een laag opleidingsniveau zijn apatisch. Dat constateert ook Jos de Haan, onderzoeker van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), op basis van alle cijfers daarover. "Zal het achterblijven bij de technologische ontwikkelingen niet leiden tot sociale uitsluiting?", vraagt De Haan zich af in het begin van het nieuwe boek Surfende Senioren, uitgegeven door SCP, Seniorweb en Fontys Hogescholen.
Het boekwerk, met bijdragen van zeventien wetenschappers, werd woensdag gepresenteerd tijdens een seminar over internet en ouderen in de Jaarbeurs, ter gelegenheid van de VN-dag voor de Ouderen, die volgende week plaatsvindt. Marion Duimel trok er, op grond van gesprekken met hoogbejaarde bewoners van verzorgtehuizen, klare taal over: internet is voor velen niet nuttig, niet nodig, en te moeilijk.
"Wat brengt het mij nog op in die korte tijd dat ik nog leef", hoorde Duimel ook vaak. "Internet wordt gezien als onpersoonlijk en iets waar je gemakkelijk aan verslaafd kan raken", aldus Duimel. "Schaamte speelt ook zeker een rol. Ouderen zijn bang om af te gaan als ze het niet snappen."
De bejaarden die wel internet gebruiken, en dan vooral e-mail, deden dat met name 'om er weer bij te horen' en om 'te weten waarover wordt gepraat'. Doorslaggevend is volgens Duimel dat ouderen een zetje in de rug krijgen, van (klein)kinderen of begeleiders, om het gewoon te proberen. "Het geeft ouderen een goed gevoel, trots dat ze het in ieder geval hebben geprobeerd. Het zou jammer zijn als deze ouderen niet de kans krijgen om de mogelijkheden van internet te verkennen", aldus Duimel.
Maar hebben ze niet gewoon gelijk, waarom zouden ze nog zo nodig? Jan Steyaart van de Fontys Hogeschool geeft daarop antwoorden in Surfende Senioren: achterstand in informatie, maar ook financieel en mogelijk sociaal. Een paar voorbeelden: elektronische vliegtickets zijn goedkoper en je bespaart er tijd mee, wie een huis zoekt kan Funda.nl maar beter niet negeren en internetspaarrekeningen hebben een hogere rente. En dat zijn nog maar wat kleine voorbeelden.
Scoren in Europa belangrijker
Het grootste probleem vindt Steyaart het gebrek aan aandacht voor oude technologie en dienstverlening. Denk aan het verdwijnen van bankfilialen in dorpen en het stoppen van loketdiensten. Aan de andere kant moet ook meer structureel werk gemaakt worden van het stimuleren van ouderen voor nieuwe technologie. Ook op dat punt is geen helder beleid zichtbaar.
Steyaart: "Helaas zien we dat de maatschappelijke aandacht zich al te sterk richt op nieuwe media en er vrijwel geen aandacht is voor beleid op oude technologie. Het streven naar grotere verspreiding van nieuwe technologie en hoog scoren in de Europese doelstellingen domineert op sociale doelstellingen. De informatie-economie is blijkbaar belangrijker dan de informatiesamenleving."
Domotica
Internet en ICT kunnen ook de levenskwaliteit van ouderen direct verbeteren. 'Domotica' is daarbij het toverwoord, toepassingen op het gebied van zorg en veiligheid met internet en camera's. Bijvoorbeeld voor medische zorg op afstand. Het aantal domotica-toepassingen valt echter nog altijd tegen, afgezien van enkele gesubsidieerde proefprojecten. Zo wordt in ruim duizend woningen van dertig woonprojecten in de ouderenhuisvesting inmiddels 'woninggebonden technologie' toegepast, waardoor mensen langer zelfstandig kunnen blijven wonen.
Elders, in de Achterhoek, kent het commerciële Camcare echter een erg moeizame start. Niet de beoogde 700, maar enkele tientallen ouderen maken er gebruik van. "Dat komt doordat we zijn begonnen bij de moeilijkste groep, die de meeste zorg nodig heeft", aldus Camcare-directeur Pieter Jeekel tegen Netkwesties. "We moesten veel aanpassingen in de techniek maken, om het eenvoudiger te maken, omdat niet alle patiënten ermee overweg konden. Het gaat nu langzamer dan gedacht, maar uiteindelijk komen we er wel."
Wat het voorbeeld van Camcare alweer aantoont is dat het bij veel toepassingen schort aan de gebruiksvriendelijkheid. Domotica werkt alleen, stellen de wetenschappers in Surfende Senioren, gericht op de vraag van ouderen. "Oudere bewoners moeten kunnen kiezen tussen diverse pakketten woontechnologie." Of ze dan weten waartussen ze moeten kiezen, is niet direct duidelijk.
Drempelverlagend kan ook de 'settopbox' op televisies werken. Daarvoor hebben de senioren alleen een afstandbediening nodig. Voor de meer gevorderde ouderen ligt volgens de auteurs de weg open naar een 'persoonlijk webfolio' met toegankelijke overheidsinformatie. Hierbij duiken dan wel de privacyaspecten op, waarvoor ook ouderen gevoelig zijn.
Beatles versus Stones
In het laatste hoofdstuk van Surfende Senioren neemt het Vlaamse instituut voor Wetenschappelijk en Technologisch Aspectenonderzoek (viWTA) een kijkje in de glazen bol met vier scenario's over het ICT-gebruik van ouderen in de toekomst. In het eerste scenario, Techno Power, hebben de technologische ontwikkelingen een hoge vlucht genomen en zijn ze al lang niet meer gecentreerd rond de pc. Senioren hebben de techniek omarmd en gebruiken hem om hun stempel op alle maatschappelijke gebieden te drukken. Dit is het meest utopische scenario, dat het viWTA zelf ook niet plausibel acht.
De kloof tussen de generaties op ICT-gebied zal dus blijven bestaan, maar hoe groot zal die zijn? Het worst case scenario heeft de naam Little Brother meegekregen: jongeren schakelen de nieuwe technologieën in om ouderen 'op afstand bij te staan', maar dat heeft als nadeel dat deze zich 'gecontroleerd voelen'. Hier spelen de privacyvraagstukken van zorg op afstand en verregaande registraties een rol.
Volgens onderzoekster Heidi Vandebosch is een combinatie tussen de twee meer gematigde scenario's het meest gewenst. Die twee hebben de namen 'Flower Power II' en 'Beatles Versus Stones II' meegekregen. Bij Flower Power is de technologische vooruitgang maar matig, vanwege de mentale weerstand in de maatschappij. Ouderen gaan voorop in de strijd voor een terugkeer naar de face-to-face-contacten.
In het Beatles Versus Stones-scenario is er een groeiende kloof binnen de groep ouderen. Met aan de ene kant de rijke gezonde bejaarden, die de technologie gebruiken om hun levenskwaliteit te verbeteren en aan de andere kant de minderbedeelde ouderen die daartoe niet in staat zijn. De verschillen binnen de generatie zijn belangrijker dan die tussen de generaties. Dit is volgens Vandenbosch misschien wel het meest realistische scenario.
De vier scenario's zijn uitgebeeld in een toneelstuk, dat werd opgevoerd in bejaardentehuizen en het Vlaams parlement. Later dit jaar moet Vandenbosch een serie aanbevelingen geven aan de parlementariërs. Dat zal ongeveer overeenkomen met de combinatie 'Flower Power' en 'Beatles versus Stones': zaken als domotica om de levenskwaliteit te bevorderen, maar met behoud van de menselijke contacten en de niet-technologische alternatieven. Dus: praten met de verpleegster via de webcam, maar ook een open loket voor treinkaartjes.
Virtueel Loket vervangt bibliobus
Een van de initiatiefnemers van SeniorWeb, oud-Kamerlid Frans de Jong, is de laatste jaren juist 'teruggegaan naar de basis': het lokale niveau. Daar wil hij met praktische inzet van internet handige diensten voor ouderen realiseren. Zijn laatste project is het Virtueel Loket Nispen. In dat Brabantse dorp verdween de bibliobus waardoor mensen naar de bibliotheek in het verderop gelegen Roosendaal moesten.
"Via internet kunnen mensen al boeken reserveren, maar ze moeten nog altijd worden opgehaald bij een balie in een bibliotheek omdat ze bij uitlenen direct moeten worden ingescand. Ik bedacht dat het ook anders kan: we zetten een computer met internetverbinding, scanners, etiketten en de bibliotheeksoftware neer in ons dorpshuis van Nispen en lieten de gereserveerde boeken via de buurtbussen brengen. Dan scanden we ze zelf in en stuurden via internet de gegevens door naar de centrale bibliotheek. De inwoners van Nispen hoeven daardoor niet meer de reis naar Roosendaal te maken."
Zo'n project is goedkoop te realiseren, hield De Jong zijn toehoorders op het seminar over Surfende Senioren voor: welgeteld 6.600 euro aan computers, routers, printers, en scanners. "En dan ben je voor de komende jaren klaar." Hij hoopt dat elders in het land soortgelijke projecten ontstaan, en de animo daarvoor is er inderdaad. "Hiermee wil ik ingaan tegen de afbraak van de dienstverlening op het platteland die vooral ouderen trekt. Door zo'n project als dit blijft het aantrekkelijk om op het platteland te blijven wonen."
Het schiet niet op
Voor het Virtueel Loket Nispen kreeg Frans de Jong van het Nationale Comité Dag voor de Ouderen de eerste Innovatieprijs voor Ouderen uitgereikt. Zelf vindt hij dat het allemaal maar erg langzaam gaat met de adoptie van nieuwe technologie. "Vijftien jaar geleden heb ik in Amerika al de beeldtelefoon gezien. Ideaal voor ouderen zoiets, maar hij zoiets gebruiken we nog steeds niet massaal", zegt De Jong in zijn standje op de 50 Plus Beurs. Dat ligt volgens hem onder andere aan de trage opmars van glasvezel, maar dat niet alleen.
Want De Jong zag de laatste jaren bij de overheid allerlei wilde plannen de revue passeren, maar slechts zelden kwamen ze ook van de grond. "Ik heb als ereburger van de provincie Brabant een tijdje kunnen zien hoe het eraan toegaat in de virtuele kraamkamers van de ambtenarij. De geweldigste plannen met ICT en internet heb ik voorbij zien komen, maar daadwerkelijk invoeren? Ho maar. Het wordt te weinig concreet, het schiet niet op. Daarom kunnen ouderen beter zelf in hun eigen woonplaats iets proberen te organiseren. Eigen initiatief tonen dus."
Een van de schaarse bedrijven op de beurs die er ook van uitgaat dat ouderen zelf met internet aan de slag gaan, is het Amerikaanse eBay. De online veilingdienst houdt op haar stand meerdere keren per dag een zogenaamde 'Ebay University', waarin het kopen en verkopen via internet uit de doeken wordt gedaan.
"Ouderen zijn voor ons natuurlijk een ideale doelgroep", legt eBay-vertegenwoordiger Bas Agbeko de aanwezigheid uit. "Zij zijn nog fervente verzamelaars en die dus veel spullen thuis hebben liggen om te verkopen." Bejaarden aan de Paypal en de automatische biedingsrobots, is dat realistisch? "Wij verbazen ons erover hoeveel mensen ons hier al kennen. Kijk, als ouderen het zelf misschien niet helemaal lukt, dan kunnen hun kleinkinderen ze nog helpen. De meeste vragen die we krijgen gaan over hoe je ermee kan beginnen en hoe internationale transacties verlopen.
Vitaal.nl naar tv
Op de beurs worden fel paarse tasjes uitgereikt met het webadres Vitaal.nl. Dat is een e-zine voor ouderen, opgezet door een oud-medewerkster van Bruna, dat al vier jaar het hoofd boven water houdt. Een van de drie betaalde medewerkers, redacteur Léon Geuyen, denkt dat ouderen wel degelijk artikelen op internet gaan lezen. "Ze zoeken toch iets wat ze rustig tot zich kunnen nemen. Chatten zullen ze niet snel doen. We zien onze bezoekerscijfers langzaam stijgen. We zitten nu op 1500 per dag en onze nieuwsbrief heeft tienduizend abonnees." Die aantallen zijn nog niet voldoende voor Vitaal.nl om eraan te verdienen. "We hebben we advertenties, maar met internet alleen red je het niet."
Daarom is Vitaal.nl bezig samen met een commerciële tv-zender om een tv-programma voor ouderen op te zetten. Dat gebeurt in samenwerking met bijvoorbeeld enkele grote verzekeringsmaatschappij en banken. Doel is dat de oudere kijkers uiteindelijk naar de websites gaan van die bedrijven, bijvoorbeeld om er allerlei testjes te doen. Die moeten dan weer leiden tot meer klanten. Doelgroep van het tv-programma zijn ook de abonnees van Vitaal.nl zelf. "Van internet naar televisie en dan weer naar internet, dat is het concept", aldus Geuyen. "Door dat tv-programma hopen we eind dit jaar voor het eerst een beetje winst te maken."
Waar willen ouderen over lezen op internet? Geuyen bepleit voor zijn eigen site een andere aanpak dan de saaie en lieve seniorenbladen. "We willen graag dat mensen reageren onder de artikelen. Daarom schrijven we over veel verschillende onderwerpen en niet alleen maar zoetsappig. Vooral de artikelen over relaties krijgen reacties. Ja, ook die over seks inderdaad. Dat is toch een onderwerp wat ouderen bezighoudt, dus daar willen ze best over lezen en praten op internet."
Breedband hoef ik niet
Vitaal.nl richt zich vooral op vijftigers, want daarboven is zo'n online discussie over bijvoorbeeld seks nog wat te hoog gegrepen. Dat toont wel een Tilburger van in de zeventig, die in een klein hoekje op de beurs zijn eigen internetprogrammaatje presenteert. Op een tafeltje met een computer laat hij zijn applicatie in MS Access zien, waar hij zo'n duizend Nederlandse websites heeft ondergebracht in rubrieken. De 'krasse knar' heeft daarmee internet voor zichzelf overzichtelijk gemaakt in een Access-database.
Het oogt allemaal heel erg ouderwets, als een verouderd bibliotheeksysteem. Voor hem dus ook geen WiFi, zoals bij de Intel-kraam. "Jammer genoeg lukt het inbellen hier niet, dus ik kan niet verder klikken naar het internet, maar het gaat om het idee achter dit programma, hè? Om dat te laten zien heb ik geen verbinding nodig. Ik heb ook thuis geen breedband hoor. Nee joh, dat hoef ik allemaal niet. Ik vind het veel leuker om op mijn eigen computer aan mijn database met links te werken. Ik hoef niet continu online te zijn..."
*) Surfende Senioren; kansen en bedreigingen van ICT voor ouderen, Jos de Haan, Oene Klumper en Jan Steyaert (red.), Academic Service, Den Haag, 90 395 2326 6 NUR 980, 19,95 euro.
Tonie van Ringelestijn, 23 september 2004
|
