Een bom onder het omroepbestel - die leggen breedband en draadloos internet. Dat stellen althans deskundigen en journalisten in het rapport De eindeloze ether. Omroepen en de politiek reageren sceptisch: "Is de internethype terug?"
"Een bom onder de publieke omroep? Ik voel me persoonlijke aangevallen, gedemoniseerd...", grapt BNN-directeur Gerard Timmer tijdens de discussie na de presentatie van het rapport De Eindeloze Ether afgelopen woensdag in het Aviodrome in Lelystad.
"Zo 20e-eeuws denken!" Zo zet zelfbenoemd ICT-futuroloog Paul Ostendorf de BNN'er in de hoek. "Op internet kan BNN alles zelf doen! De oude ether heeft wel het grote publiek, maar het grote publiek heeft niet per se meer de oude ether nodig."
De portee van De eindeloze ether: aan technologie gaat de politiek in de discussie over de publieke omroep tot nu toe totaal voorbij. Het Haagse discours beperkt zich voornamelijk tot de omroepverenigingen, hun netkleuring en budgetten. Politici vergaten dat voor 'uitzenden' niet per se meer een etherlicentie van de overheid nodig is.
Een scala aan technieken verbreedt immers de mogelijkheden: snel mobiel dataverkeer met UMTS, snelle lokale draadloze netwerkjes met wifi en opvolger wimax, breedbandinternet thuis met DSL en kabel, maar liever nog via glasvezel en gebruikmakend van het nieuwe internetprotocol IPv6. Dat allemaal samen maakt technisch gezien een oneindig aantal kanalen mogelijk voor audio en video.
Uitvoerbaar plan
Het rapport kwam er onder de vlag van tijdschrift De Ingenieur. Drie journalisten, waaronder Herbert Blankensteijn, en deskundigen van onder meer Siemens, een overheidscommissie, de Stichting Toekomstbeeld der Techniek en het Koninklijk Instituut van Ingenieurs verschaften de inzichten en vergezichten. "Het is meer dan een rapport", vindt Erwin van den Brink, hoofdredacteur van De Ingenieur. "Het is een visie, een plan. Het is uitvoerbaar."
De belangrijkste kwam opgeblazen in de persberichten vooraf van De Ingenieur: "De explosieve combinatie van mobiele telefonie en breedbandinternet zal op korte termijn een einde maken aan het huidige omroepbestel." Dat is nogal wat. Hoe kwamen ze van breedbandinternet uit bij het omroepbestel?
Er zijn nu al honderdduizenden 'zenders' in Nederland, zo beweerde futuroloog Paul Ostendorf tijdens de presentatie van het rapport. Namelijk: alle internetservers, dat zijn in feite ook zenders. Tel daarbij op nog alle mobieltjes waarmee ook steeds meer multimediale bestanden verzonden worden. En met de komst van radio-identificatiechips (rfid) komen er vele miljoenen zendertjes bij.
Dat betekent volgens de opstellers van De eindeloze ether ook dat iedereen zijn eigen omroep kan beginnen. Twee vliegen in een klap, denken ze: "Aanbieders van mobiele telefonie hebben eindelijk de 'killer-applicatie' voor hun miljarden kostende UMTS-vergunningen, en mediaondernemers die vergeefs streden om een FM-frequentie kunnen alsnog van start." De uitkomst daarvan is dan dat het omroepbestel op de schop moet.
Probleem 1: snelheid
Hoe nabij is deze ether-utopia? Immers, UMTS is er nog niet en miljoenen 'breedbandzenders' zien we niet verschijnen.
Hoe snel hebben we eigenlijk nodig? Dat is, technisch gezien, afhankelijk van de lijn, maar ook van compressie. Afgelopen donderdag nam het DVD- en MPEG-forum een nieuwe standaard aan voor het formaat MPEG-4, de zogeheten H264-standaard. De compressie van MPEG-4 is nu zo goed dat voor het bekijken van de huidige standaard televisiekwaliteit een verbinding nodig is van 1,5 Mbps. Dat is een snelheid die de duurste ADSL-abonnementen al kunnen halen. Voor het bekijken van Full HD-TV, de beste tv-kwaliteit op dit moment, is met de nieuwe MPEG4-standaard ongeveer 8 Mbps nodig. Ook die snelheid moet ADSL technisch net kunnen halen.
De pleidooien voor glasvezel worden daardoor dus ondermijnd. Veel meer dan 8 megabit zullen veel mensen immers niet nodig hebben. Kan ADSL dus volstaan? Ne, vindt Paul Ostendorf: "12 Mbps is wat een menselijk lichaam maximaal aankan. Daar moet je vanuit gaan. Dus als je een gemiddeld gezin neemt, dan zal er ongeveer 40 tot 50 Mbps nodig zijn. In de praktijk moet je dat met twee vermenigvuldigen om het daadwerkelijk te halen. Dat zou dus betekenen dat er in een woning gemiddeld 100 Mbps nodig is."
De vierde generatie mobiele netten halen die 100 Mbps, maar UMTS bij lange na niet. Dus begin eens met glasvezel, vindt Ostendorf: "Telecom- en kabelbedrijven kampen met de erfenis van het analoge tijdperk. We bouwen nu voort op twee infrastructuren, maar in het verleden hebben we altijd maar één infrastructuur gehad. Er is ook maar één wegennet en één riolering. Zo zal het ook gaan met de buizen in de grond. Glasvezel heeft dus de toekomst."
Probleem 2: de kosten
Bij mobiele telefonie heeft UMTS de toekomst - KPN begon daar deze week mee - maar UMTS is nu nog erg duur. Anders dan bij breedbandinternet via kabels, kent 'breedband' door de lucht geen vast tarief. Het betalen per tijd of gebruikte data is weer helemaal terug van weggeweest.
"Anders kan je er geen geld mee verdienen, dat hebben we wel gemerkt bij het instorten van de internetsector een paar jaar geleden. Je moet mensen laten betalen voor hun gebruik", zegt jurist Mario Herrebouts, die voor Vodafone betrokken was bij de UMTS-veiling en tegenwoordig advocaat is bij Bousie in Amsterdam.
Het ontbreken van een vast tarief is een probleem voor de positivo's achter De eindeloze ether. Het haalt eigenlijk hun verhaal onderuit, want ze schrijven zelf al: "Voor draadloos breedband is een vast tarief een voorwaarde voor succes, maar de netwerkoperators willen er niet aan. Het is veel te duur, ze kunnen de behoefte aan capaciteit niet aan. Flatfee maakt omroepen via draadloos internet mogelijk, maar het is nog onhaalbaar, omdat de netten te kwetsbaar zijn voor klanten die veel gaan downloaden."
De opstellers verwachten een vast tarief pas na UMTS, en dat kan dus nog vele jaren gaan duren. Het is nog maar sterk de vraag of het binnen vijf jaar zover is. Overigens kwam KPN deze week wel met een flatfee UMTS-tarief: 75 euro per maand.
Probleem 3: technische intimidatie
Mobiele apparaten zijn nog steeds niet goed geschikt voor video en de toetsenborden zijn bijvoorbeeld slecht te hanteren. Webpagina's en filmpjes passen zich nog niet automatisch aan het schermformaat en het ontvangende apparaat aan. Het gebruik van video wordt belemmerd door een wirwar aan formaten en codecs. Voor de gewone man is de techniek nog altijd te ingewikkeld, zelfs intimiderend.
Desondanks hebben de opstellers van De eindeloze ether veel vertrouwen in draadloze technieken zoals wifi. Als je elke 100 meter een wifi-hotspot zet in Amsterdam, dan kost dat eenmalig ongeveer 10 miljoen euro en per jaar zo'n zes miljoen euro. "Voor zo'n 10 euro per jaar heeft iedere inwoner van een stad als Amsterdam toegang tot de eindeloze ether. Landelijke dekking is gemakkelijk te financieren uit de miljardenopbrengst van de UMTS-veilingen."
Ook van het nieuwe internetprotocol IPv6 wordt veel verwacht, dat het uitzenden naar meer ontvangers tegelijk ondersteunt en het capaciteitsprobleem van adressering verhelpt. Maar alles wat IPv6 kan, kan nu ook al - zij het minder effectief. Het gebruik van het nieuwe internetprotocol, dat ook al weer jaren bestaat, is nog altijd marginaal. Zoals we in december al voorspelden kent ook 2004 nog geen stormachtige opmars van IPv6.
Probleem 4: auteursrechten
Mag iedereen onbeperkt materiaal verspreiden? Meestal niet. De rechtenhebbenden van auteursrechten frustreren het hele verhaal van De eindeloze ether, vinden de opstellers van het rapport. Ze vragen te hoge tarieven en beperken het privé-gebruik van cd's en andere dragers door dat je niet kan kopiëren voor eigen gebruik, bieden geen goed alternatief voor illegaal downloaden en ga zo maar door.
Een aardig voorbeeldje is het tarief dat de Sena rekent voor webradio. Hobbystations via internet worden er nagenoeg door onmogelijk: "Met 100 luisteraars en 15 tracks per uur moet er per jaar ruim 7.500 euro worden betaald, terwijl lokale omroepen via de ether aan Sena een aanzienlijk lager bedrag verschuldigd zijn. De kleinere webradiostations voelen zich zwaar gediscrimineerd. Sinds een jaar is Sena ook zeer actief met het controleren van de webradiostations. Sommige webradiostations stoppen er om die reden mee of worden door Sena uit de lucht gehaald", aldus het rapport.
Ook mobiele p2p staat op gespannen voet met auteursrechten: "Iemand die op zijn of haar mobieltje een muziekclip, filmfragment of sporthoogtepunt kan bekijken en beluisteren, zal dat ook aan een goede bekende willen doorsturen. De auteursrechtbeschermende maatregelen zijn erop gericht om dat te voorkomen." Digital rights managament vergroot het probleem.
Het onderwerp begint volgens PvdA-kamerlid Martijn van Dam wel te leven in de politiek. "De huidige situatie is onhoudbaar. Internet zo groot, er is altijd wel een creatieve manier om de rechten te omzeilen, er is geen ommekeer. We moeten het auteursrecht zelf aanpassen aan deze tijd, bijvoorbeeld door het gebruik van materiaal vrij te geven zolang het geen commercieel doel heeft. De discussie over de houdbaarheid van het huidige auteursrecht begint ook bij minister Donner los te komen."
Probleem 5: de publieke omroep
De huidige Mediawet biedt geen soelaas meer voor de 'onderstroom' van media-aanbod dat nu is ontstaan via internet. "Geen webstation die bij het Commissariaat van de Media een zendvergunning aanvraagt, geen lokale internetzender die een programmaraad heeft, piratenzenders opereren redelijk vrij op internet, en het Commissariaat van de Media bemoeit zich er ook niet mee."
De kwaliteit van de inhoud is volgens het rapport geen kwestie: "Er hoeft geen enkele toets vooraf te zijn, alles kan. Waar de traditionele informatiekanalen werden gestructureerd door uitgevers, redacties, bureaus of programmamakers die tevens borg stonden voor een bepaalde kwaliteit, hoeft daar in de eindeloze ether geen sprake van te zijn: het aanbod is onbegrensd, de kwaliteit ervan doet er in eerste instantie niet toe. Met het gevolg dat de gebruiker wordt geconfronteerd met een ware informatielawine."
De publieke omroep moet in deze 'eindeloze ether' nieuwe rollen vinden, aldus de opstellers van het rapport: "Denk alleen maar aan ontsluiting van de informatieschatten van musea, bibliotheken, conservatoria, universiteiten, archieven en dergelijke." Maar hoe het verder moet met de Hilversumse clubs, daarover blijft het boekwerkje vaag. De huidige toelating en controle van de omroepen heeft in ieder geval zijn langste tijd gehad. Maar hadden we daarvoor Siemens c.s. nodig om dat vast te stellen?
Hoe de pluriformiteit - de belangrijkste reden voor het publieke bestel - gegarandeerd blijft, staat niet in het rapport. Dat niet jan en allemaal zomaar kwalitatieve programma's kan maken, wordt ook weggemoffeld.
Mobiele Studio Sport
Dat laatste kwam wel aan bod in de discussie. "Ik ga onderweg geen uur lang Studio Sport zitten kijken op mijn mobieltje of laptop. Mobiele technieken zijn geen vervanger van het vaste net in de zin dat je televisie gaat kijken", zegt André ten Wolde, algemeen directeur van entertainmentbedrijf ID&T.
Iedereen kan dan wel gaan uitzenden, een groot publiek bereiken is alleen voorbehouden aan partijen die een goed merk weten neer te zetten, aldus Ten Wolde: "Om te overleven in al dit mediageweld moet je herkenbaar zijn, een goed merk zijn dus. En dat ben je pas als je goed communiceert met de mensen die je bereikt, dat noemen wij ook wel 'beraak'. Wij zien onze luisteraars op onze evenementen."
Gerard Timmer van BNN vindt het rapport te technisch geöriënteerd. "De belangrijkste vraag is juist: hoe kun je duurzaam aanbod verzorgen? Hoe wordt de kwaliteit gewaarborgd? Ik zie dat niet gebeuren als iedereen zelf maar wat uitzendt. Bovendien missen we voor veel nieuwe technologie een killer-applicatie. Om die reden is er van echte interactieve tv ook nog steeds niks gekomen."
Anders financieren
PvdA-kamerlid Martijn van Dam verdedigt de publieke omroeptaak: "Als het publieke aanbod te saai is kijkt er niemand naar. Dus zelfs de marketing ervan zou je een publieke taak kunnen noemen."
Maar hij twijfelt hardop aan de geldsluizen naar de omroepverenigingen. "We zouden het geld ook kunnen geven aan programmamakers bij andere zenders. Over dat soort dingen moeten we gaan nadenken." Met de suggestie 'geef geld aan de makers, niet aan de uitzenders', legt Van Dam wel degelijk een bommetje onder het huidige omroepbestel.
Intermediairs
Omroepen zijn als intermediairs van programma's verre van uniek. Ze komen ook op internet en straks mobiel. Ten Wolde: "De afzender moet autoriteit hebben om geloofwaardig te zijn. Het kan ook zijn dat je mensen krijgt die speciaal voor jou gaan selecteren wat je moet kijken."
Gerard Timmer van BNN noemt het zijn 'grootste teleurstelling van de afgelopen vijf jaar' dat elektronicafabrikanten nog steeds geen apparaat hebben gemaakt dat zelf op zoek gaat naar programma's op basis van de voorkeuren van de kijker. "Als er iets gebeurt in de wereld wat ik wil volgen, dan zoek ik op internet naar nieuwssites of videostreams ter plekke. Maar dat is nu nog een ontzettend gedoe." Ook Martijn van Dam gelooft in de technieken die zelf internet voor je afzoeken.
Diamantdure SMS
Het PvdA-kamerlid waakt echter voor de hallelujasfeer die De eindeloze ether uitademt. "Veel dingen die erin staan lijken op wat er vier jaar geleden tijdens de internethype werd gezegd." Co-auteur Herbert Blankesteijn reageert: "Alles wat toen werd afgeserveerd, zie je nu weer terugkomen, dus misschien waren de ideeën van een paar jaar geleden toch zo gek nog niet."
Oftewel: gebruik van technische vooruitgang duurt altijd langer dan je denkt. Dat bewijst wel een oude, weinig vernieuwende techniek uit 1988 die toch razend populair is geworden: sms. Veertig miljard wordt er nu wereldwijd mee verdiend. "Obsceen", noemt futuroloog Ostendorf de winstmarges op sms. Hij berekende dat het versturen van een gigabyte sms'jes een half miljoen euro kost, een overtuigend argument.
SMS is zowaar een soort betaalmiddel geworden, met telecombedrijven als bankier, onder meer voor 3,5 miljard euro voor krakkemikkige riedeltjes van een paar seconden ofwel de 'ringtones'. Ook technisch al lang mogelijk.
De korte termijn van vijf jaar waarvan De eindeloze ether uitgaat, is weinig realistisch. De kosten van draadloos en mobiel internet zijn nog te hoog, de techniek nog niet vlekkeloos genoeg, en het auteursrechtensysteem zal zeker niet zo snel rigoreus veranderen.
En of dat iets te maken heeft met het opdoeken van het publieke bestel is door de deskundigen niet afdoende beargumenteerd. Het rapport mijdt het inhoudelijke krachtenveld: welke inhoud eist welke aandacht op? wie maakt er straks voor wie al die video, of is dat slechts een (mobiele) chattoevoeging?
De euforie die het rapport Eindeloze Ether walmt is dan ook voorlopig nog verre van terecht. Ironisch genoeg schreef hoofdredacteur Erwin van den Brink van De Ingenieur zelf al in het voorwoord: "Er wordt in Nederland veel onderzoek gedaan naar communicatietechnologie, maar die wordt vaak vooral beschreven in termen van nieuwe ongekende exotische mogelijkheden."
[Tonie van Ringelestijn, 2 juli 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie102/artikel2.php on line 117
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie102/artikel2.php on line 117
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/artikel_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie102/artikel2.php on line 117