Europese Verkiezingen: 4871 stemmen per internet

Eenderde van de Nederlandse kiezers in het buitenland stemde via internet voor het Europees Parlement. Een primeurtje voor Nederland, maar de kosten waren torenhoog. De stemming zou zonder technisch falen zijn verlopen. De broncode wordt openbaar.

Welgeteld 4871 stemmen zijn er bij de Europese Verkiezingen op 10 juni 2004 uitgebracht via internet. Telefonisch kwamen 408 stemmen binnen.

Alleen Nederlandse kiesgerechtigden in het buitenland mochten op deze nieuwe manieren stemmen. Vijftienduizend van deze groep kiezers stemde, zoals voorheen per brief. Internet- en telefoonstemmen vormden respectievelijk slechts eenderde deel en twee procent van de buitenlandse stemmen.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken verschafte Netkwesties op verzoek deze cijfers. De proef met stemmen via internet en telefoon kostte miljoenen euro's. Hoeveel precies wil het ministerie niet zeggen. "We hebben de bedragen niet opgesplitst naar stemmethode. We gaan niet uitrekenen hoeveel dit per uitgebrachte stem kostte. Het gaat ons erom of deze manieren iets toevoegen aan de huidige wijze om te stemmen", aldus de woordvoerster.

De vraag is of de proef wel een succes genoemd kan worden als tweederde toch nog altijd per post stemt, terwijl het ook met de computermuis had gekund. "Dat mag u zelf beoordelen. We moeten het project nog evalueren."

Paar honderd euro per stem

De kosten liegen er niet om. Het budget van het hele Kiezen op Afstand-project bedraagt meer dan 8 miljoen euro. Een onbekend deel van dat geld ging naar een andere proef, in drie gemeentes gehouden: stemmen in een stembureau naar keuze. Alleen al voor het verzorgen van de stemserver kreeg IT-bedrijf LogicaCMG zeker 1,5 miljoen euro. De kosten per internetstem bedragen dan ook waarschijnlijk enkele honderden euro's.

Rond de Europese verkiezingen was er vrijwel geen media-aandacht voor het stemmen via internet. Toch was het voor het eerst dat Nederlanders bij 'echte' verkiezingen via internet konden stemmen. Geen van de andere Europese landen bood bij de Europese verkiezingen de mogelijkheid om een stem uit te brengen via het wereldwijde computernetwerk.

De kiezers vanuit het buitenland konden tussen 1 en 10 juni 2004 stemmen op de site www.internetstembureau.nl, die inmiddels offline is. Maanden tevoren moesten ze al opgeven dat ze via internet of telefoon wilden stemmen. Per post kregen ze vervolgens een login, een wachtwoord en de unieke codes voor elke kandidaat toegestuurd.

De internet- en telefoonstemming betrof een experiment van het ministerie van Binnenlandse Zaken in het kader van het project Kiezen op Afstand - ook al gelden de stemmen net als elke andere. Uiteindelijk moet gebruik van nieuwe media de opkomst, of beter gezegd de deelname, stimuleren.

Volgens het Ministerie van Binnenlandse Zaken is de proef zonder technische problemen verlopen. Een onafhankelijk controlerend orgaan om dit te bevestigen is er echter niet. Als de stemserver en de stemcentrale om een of andere reden tegelijkertijd niet beschikbaar waren geweest, konden de kiezers altijd nog uitwijken naar de oude vertrouwde envelop.

Blijvende kritiek

Onderzoekers op het gebied van cryptografie en communicatiewetenschappen uitten eerder tegenover Netkwesties kritiek op het experiment met internetstemmen. Behalve dat het kwetsbaar is voor inbraken, technisch falen en terreur, zou het stemgeheim niet gegarandeerd kunnen worden en er waren bezwaren over de privacy van de kiezer en de oncontroleerbaarheid van de telling.

Doordat op afstand wordt gestemd, is het risico op het omkopen van stemmers groter. Door over de rug mee te kijken kan immers op het scherm in de huiskamer worden gecontroleerd op wie de stem valt. Daarom is ook 'family voting' een grotere zorg dan normaal gesproken. Een dominant gezinslid kan de anderen dwingen eenzelfde stem uit te brengen en ook zien dat ze dat doen.

Informatici van de Universiteit van Nijmegen die meewerkten aan de stemsoftware gaven zelf al aan dat het programma dat ze hadden geschreven niet geschikt zal zijn om in te zetten bij verkiezingen met honderdduizenden kiezers. Ook vonden ze dat het bij internet toch moeilijk is om vast te stellen of de stemgerechtigde wel zelf de stem uitbrengt. Volgens de Nijmeegse hoogleraar computerveiligheid Bart Jacobs is het wachten dan ook op een elektronisch identificatiebewijs, bijvoorbeeld een chipkaart.

Broncode wel openbaar

Het Platform Elektronisch Stemmen (PELS) uitte eerder de kritiek dat de broncode van de stemsoftware geheim zou blijven, waardoor de 'democratische controle ontbrak'. Thom de Graaf, minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties (BVK), komt echter over de brug: de broncode van de stemdienst zal vanaf 21 juni op de site van het programma Open Standaarden en Open Source Software te vinden zijn. Dat wil zeggen: alleen de broncode die specifiek voor de Europese verkiezingen was ontwikkeld. Het deel dat het IT-bedrijf Logica-CMG heeft bijgedragen voor onder meer de beveiliging van de stemserver wordt niet openbaar.

In België maakte de overheid vorig jaar de broncodes van de drie verschillende types stemmachines openbaar. Het leidde prompt tot vraagtekens over de anonimiteit van het stemmen. In Nederland wordt in alle gemeenten (minus Amsterdam) maar één type stemmachine gebruikt, die van het bedrijf Nedap. De overheid kan in de werking van die machines geen inzicht geven, omdat Nedap het intellectuele eigendom op de software bezit.

In april stelden CDA-kamerleden kritische vragen over de betrouwbaarheid van de Nederlandse stemmachines. Minister De Graaf antwoordde dat de Nedap-machines aan alle eisen van betrouwbaarheid en veiligheid voldoen. Wel zou hij het liefst zien dat na elke stem op een stemmachine ook een printje wordt gemaakt, ter controle of het stemapparaat de stem van de kiezer ook juist heeft verwerkt. Zo'n printmogelijkheid heeft bij stemmen via internet uiteraard weinig zin. Binnen de Raad van Europa loopt nog een discussie over de betrouwbaarheid van elektronisch stemmen.

Ook waterschap via internet

Het vervolg van het internetstemmen is nog onduidelijk. De kosten zijn zo hoog dat minister De Graaf de Kamer vorig jaar al liet weten dat er in de begroting waarschijnlijk geen ruimte is om internet bij een van de volgende verkiezingen als stemmiddel in te zetten.

In oktober 2004 kan er ook via internet gestemd worden bij de waterschapsverkiezingen van het Hoogheemraadschap Rijnland. Op de site van het Hoogheemraadschap staat al een uitleg van het stemmen via internet. Zelfs vanaf het virtuele stembiljet (zie screenshot) kan nog worden doorgeklikt naar informatie over de kandidaten en een 'stemwijzer'.

Saillant detail rond de internetverkiezingen voor het Europees Parlement was overigens dat het theoretisch op slinkse wijze mogelijk was om ook vanuit Nederland via internet te stemmen. Dat kon door op te geven in de weken rond de verkiezingen in het buitenland te verblijven voor werk of studie en daarbij een postadres in het buitenland op te geven.

De stembescheiden moesten dan van dat buitenlandse adres, bijvoorbeeld door een vriend of familielid aldaar, weer terug naar Nederland worden gestuurd. Er zijn tot nu toe geen mensen bekend die deze omweg bewandelden.

Eerder in Netkwesties over internetstemmen: