Polarisatie; Nederland wordt een narcostaat of Big-Brotherstaat

Fel bekritiseerde datawet WGS aangenomen met steun Halsema, Abutaleb en zelfs D66

De burgemeesters Femke Halsema (GroenLinks), Sharon Dijksma en Ahmed Abutaleb (PvdA), het OM en opsporingsclubs versus burgerrechtenclubs met de auteurs Tommy Wieringa en Maxim Februari: de strijd rond invoering van de WGS om grootschalig criminele data te mogen uitwisselen was lang en heftig.

De Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden (gepubliceerde laatste versie, 28 juni 2024) behelst overheidsinstanties, en eventueel private organisaties zoals banken, gegevens met elkaar te laten delen en verwerken om georganiseerde criminaliteit en sociale problemen beter te bestrijden en te voorkomen: drugs- en mensenhandel, huiselijk geweld, terrorisme, verwarde personen en ontsporende jongeren.

Aangewezen samenwerkingsverbanden van de WGS zijn:

1.  Financieel Expertisecentrum (FEC);

2.  infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen (iCOV)

3.  Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC/LIEC)

4. Zorg- en Veiligheidshuizen (ZVH’s)

Deelnemers in de verbanden zijn onder meer Jeugdzorg, OM, politie, Marechaussee, Rijksrecherche, Belastingdienst, FIOD, IND, Voedselcontrole (NVWA), inspecties, gezondheidsinstellingen en gemeenten; eventueel met daartoe aangewezen private partijen, voornamelijk banken.

De verbanden wisselen al jarenlang gegevens uit, maar op welke schaal is onbekend. Zo kent bijna niemand het iCOV; eerder deed ik onderzoek naar deze schimmig overkomende club die zo veel mogelijk onder de radar opereerde. Wat natuurlijk niet hetzelfde is als ‘illegaal’, maar iets als parlementaire verantwoording of openbaar toezicht ontbrak in feite. Inmiddels is er een website en een privacyverklaring.

Bij algemene maatregel van bestuur kunnen andere dan deze vier samenwerkingsverbanden worden aangewezen, indien er een “doelstelling van zwaarwegend algemeen belang” is inzake  het voorkomen en bestrijden van ernstige criminaliteit; onrechtmatig gebruik van overheidsgeld en -voorzieningen; of belastingontduiking.

Lobby van burgemeesters

Al vanaf 2012 werken gemeenten en opsporingsinstanties aan de formulering van een wet om meer armslag te krijgen bij het delen van (big) data. Dat delen gebeurde afgelopen vijftien jaar meer en meer ad-hoc, met overeenkomsten die ‘convenanten’ werden genoemd. Nu is er een wettelijke basis voor. De Tweede kamer stemde eind december 2020 al in met het WGS-voorstel. Daarna moest het 3,5 jaar duren alvorens de Eerste Kamer tot een besluit kwam.

In de Eerste Kamer is een krachtige lobby gevoerd van de kant van gemeenten voor aanname van het wetsvoorstel, zoals via de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Strategisch Beraad Ondermijning.

En individueel via de media zoals recent Abutaleb die via de gemeenteraad en Nieuwsuur liet weten dat effectief bestrijden van (vooral) drugscriminaliteit noodzaakt tot privacybeperkingen, zodat “diegene de beschermd moet worden door de wet, absoluut beschermd wordt, en degene die we moeten oppakken, opgepakt wordt”.

De regioburgemeesters (SBO) uiten “een noodkreet: de huidige situatie is onwerkbaar. Waardevolle privacywaarborgen mogen geen onevenredig remmend effect hebben op criminaliteitsbestrijding. Forceer een doorbraak”.

En de VNG en met name burgemeesters van grote steden, hun samenwerkingen voor misdaadbestrijding (RIEC regionaal en LIEC landelijk) wilden doordrukken: “Met de WGS wordt eindelijk een stevige juridische basis gelegd om informatie te kunnen delen met partners in diverse samenwerkingsverbanden.”

Overheden wijzen op succesvolle WGS-achtige testen met datadelen voor veiligheid in uitgaansgebied Stratumseind in Eindhoven en brede bestrijding van criminaliteit in Rotterdam-Zuid en een project van de organisatie tegen mensenhandel CoMensha (Landelijk Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel).

Tommy Wieringa en Maxim Februari

Die vormen allerminst een reden om surveillance oftewel een sleepnet voor persoonsgegevens permanent toe te staan, vindt de coalitie het Platform Burgerrechten van privacyorganisaties en de auteurs Tommy Wieringa en Maxim Februari, samen. Die boekte in 2020 een eclatante overwinning voor rechtbank Den Haag tegen SyRI (Systeem Risico Indicatie) dat de overheid inzette om fraude met sociale voorzieningen op te sporen. De rechtbank achtte het profileren van burgers vanuit grootschalige data-analyse in strijd met de Europese en mensenrechten.

De groepen voeren actie via de website Bij Voorbaat Verdacht. De WGS betitelen ze als een ‘Super SyRI’: “Om het massaal delen van persoonsgegevens tussen de overheid en bedrijven mogelijk te maken, schuift de WGS tal van geheimhoudingsplichten, privacyrechten en juridische waarborgen opzij die vanouds hebben gegolden voor het verwerken van persoonsgegevens. Dit leidt tot een verregaande, grootschalige uitholling van de rechtsbescherming van burgers.”

De legalisering van praktijken onder de WGS vergelijken ze met de methoden van gegevensverwerkingen die de Toeslagenaffaire mede veroorzaakten, met opnieuw talloze slachtoffers die onterecht verdacht en gevolgd zullen worden zonder dat ze er weet van hebben. Immers, de WGS geldt niet enkel voor harde (drugs)criminaliteit maar ook voor fraudebestrijding.

“Onder de samenwerkingsverbanden van de WGS zullen risicoanalyses, zwarte lijsten en vele andere typen gegevens, vermoedens en signalen over burgers volop kunnen worden gedeeld tussen overheden en bedrijven.”

Vier adviezen AP

De bezwaarden vinden de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) aan hun zijde. Er kwamen wel vier adviezen, zo legt de woordvoerder geduldig uit:

1.  Op de eerste versie van de WGS

2. Op de tweede versie van de WGS.

3. Een derde advies, gevraagd door de Eerste Kamer

4. Een vierde advies van november 2023.

“De AP vindt dat de wetgever moet voorkomen dat er te lichtvaardig kan worden overgegaan tot zware inbreuken op het privéleven van mensen. Want de risico’s kunnen zeer groot zijn. Het delen van persoonsgegevens onder de WGS kan immers zeer ingrijpend zijn, vergelijkbaar met huiszoekingen en telefoontaps.

Dus moet de WGS goede waarborgen bieden, maar doet dat onvoldoende. De AP vindt onder meer dat, net als bij een huiszoeking of het zetten van een telefoontap, vooraf door een rechter getoetst moet worden of zo’n zware inbreuk op het privéleven van iemand die nog geen verdachte is echt noodzakelijk is.”

Botsing Raad van State en AP

In het oorspronkelijk WGS-voorstel mochten partijen een nieuw samenwerkingsverband optuigen met een zogenaamde bestuursmaatregel, wat buiten de Tweede Kamer om gaat. Daar hadden de Raad van State en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) onoverkomelijke bezwaren tegen. Echter, de Raad van State is na aanpassing van het voorstel veel minder kritisch, maar de AP verwijst naar haar vrijwel onverkort geldende grote bezwaren:

“Verdere aanpassingen zijn echter nog dringend noodzakelijk om uitholling van beginselen…en daarmee Kafkaëske toestanden voor grote aantallen mensen, te voorkomen.” De aangenomen WGS druist volgens de AP  in tegen de Grondwet, de AVG en tal van principiële en wettelijke rechten.

De belangrijke tegenstellingen en lobby’s en het Eerste Kamer-debat van 11 juli 2024 haalden de media niet. Die hebben sowieso voor de zoveelste keer gefaald waar het om de inhoud ging. Parlementaire redacties zijn vooral druk met onderwerpen in de categorie #ophef en kwijten zich niet van hun taak om wetgeving en de debatten daarover te verslaan. Ze ondermijnen de democratie en het vertrouwen daarin.

Terwijl er juist, met een beetje sensationele overdrijving, #ophef te verslaan was: Raad van State en AP botsten onderling hevig in het Haagse circuit. De vonken sprongen ervan af. Het was vooral AP-voorzitter Aleid Wolfsen die, voor de zoveelste keer, geen maat wist te houden. Tijdens een hoorzitting van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid in oktober 2023 stelde de AP-voorzitter dat zijn adviezen belangrijker dan die van de Raad van State zijn, omdat de AP toeziet op Europese wetgeving – AVG – en rechtmatigheid toetst. En de WGS is onrechtmatig, en als de Raad van State akkoord gaat is haar advies dat ook.

Die kritiek is tegen het zeer been van de Raad van State, waar de uitspraak van Wolfsen woede ontlokt. Dat komt echter niet officieel naar buiten. Er zit een politieke adder onder het gras: PvdA (Wolfsen) versus D66 (Thom de Graaf)

D66, BBB, PvdA en Volt

De Eerste Kamer stemde op 18 juni 2024 in meerderheid in met de omstreden wet:

  • Vóór: BBB, SGP, D66, CDA, PVV, VVD, JA21, ChristenUnie, OPNL en 50Plus.
  • Tegen: GroenLinks-PvdA (minus lid Crone), Volt, FVD, SP en PvdD.

Eerdere uitslag in de Tweede Kamer:

  • Voor: PvdA, 50Plus, VVD, SGP, CDA, ChristenUnie, PVV en FVD.
  • Tegen: D66, GroenLinks, SP, PvdD, Denk.

Dus de PvdA ging in de Eerste Kamer mee met de bezwaren van GroenLinks tegen het voorstel. We vroegen de ervaren senator Jeroen Recourt van de PvdA naar de reden. Hij vindt: “Deze wet gaat heel ver dus moet je goede controle op de uitvoering uitoefenen. Die ontbreekt volledig en dat vind ik een grote teleurstelling.”

Opvallend is de ommezwaai van D66, die doorgaans in de balans tussen de grondrechten op privacy en veiligheid voor de eerste kiest. In het de behandeling in de Eerste Kamer op 11 juni was de bekende politicus Boris Dittrich de woordvoerder. Hij meent dat de wetgeving goed is om de huidige praktijk van datadeling tussen instanties die met convenanten is geregeld of houtje-touwtje plaatsgrijpt, beter wettelijk te reguleren:

“We kunnen hier in de Kamer zeggen dat de wet niet goed genoeg is en dat we daarom tegenstemmen, maar dan blijven we met de huidige praktijk zitten, waardoor burgers in de knel komen. Ik zoek naar de rol die wij als Eerste Kamerleden hebben. Die is toch ook om burgers te helpen uit een ondoorzichtig moeras te komen als het gaat over gegevensdeling?”

Dittrich noemde voorbeelden waarbij het beter delen van persoonsgegevens misdaad wellicht had kunnen voorkomen, zoals van de moorden op de Rotterdamse Hümeyra en zijn ex-partijgenoot Els Borst. Dittrich vindt de evaluatie van de toekomstige WGS belangrijk, om uit te maken of deze goed uit te voeren is; zonder buitenproportionele inbreuk op privacyrechten van burgers.

De eis van de AP voor een rechterlijke toets voor elke nieuwe samenwerking voor datadelen is volgens minister van Justitie Yesilgöz in de praktijk nauwelijks te doen, zeker gezien het al overbelaste rechterlijke apparaat. Bovendien is vaak haast geboden. D66 is het daarmee eens.

Dittrich vindt het ontbreken van een eis in de WGS voor een toets vooraf op ‘proportionaliteit’, dat wil zeggen het afwegen van veiligheid en privacyschending, wel kwalijk. Deze toets was gevraagd door de orde van Advocaten. Peter Nicolaï (Partij voor de Dieren), net als Dittrich jurist, vindt dat opnieuw ‘gruwelijke kafkaiaanse verhalen’ dreigen als personen machteloos staan tegenover de datamolen waarin ze, onwetend, verzeild raken.

De grootste Eerste Kamer-fractie, van de BBB, steunt de WGS, zeker gezien de verbeteringen die volgens de partij zijn aangebracht sinds de stemming in de Tweede Kamer. Dit heeft volgens woordvoerder Arie Griffioen geleid tot een juist evenwicht in de WGS van de grondrechten op veiligheid en privacy.

Bovenal vindt de BBB het wettelijk verankeren van de nu onder de radar plaats grijpende opsporing noodzakelijk: “Staande praktijk is dat de vier samenwerkingsverbanden de jure nog niet bestaan, maar de facto al jaren. Hoe wonderlijk is dat?”

Probleem kan in de uitvoering optreden, zo meent de Eerste Kamer met de Raad van State. Er komen cursussen voor betrokken ambtenaren om ze beter beslagen ten ijs te laten komen voor de afweging tussen beveiliging en privacy. Voorstanders van de wet vinden dat adequaat, tegenstanders niet.

Een motie van Gaby Perin-Gopie (Volt) op grond van zorgen van de College voor de Rechten van de Mens voor discriminatie, teneinde de samenwerkingsverbanden actief te wijzen op maatregelen en trainingen voor antidiscriminatie, haalde het niet.

Elk samenwerkingsverband gaat werken met een ‘rechtmatigheidsadviescommissie’. Die moet controleren of de werkwijzen, vooral de verwerking van persoonsgegevens conform de grondwet, zonder discriminatie door vooroordelen plaatsgrijpt. Dat is onderdeel van een Besluit gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden, dat zo exact mogelijk moet omlijnen wat de verbanden precies mogen doen.

Goed of fout?

Zo heftig gaat het eraan toe met dit wetsvoorstel: de voorstanders suggereren dat Nederland een narcostaat zal worden zonder krachtiger bestrijding van (drugs)criminaliteit, tegenstanders voorzien een Big Brother staat van ongekende proporties.

 De mening over de WGS van de expert in databescherming Jeroen Terstegge weerspiegelt het politieke debat. Hij vindt de “WGS goed noch fout”: WGS moet er komen omdat de roep om veiligheid in de samenleving groot is en er goede waarborgen voor de burger zijn ingebouwd in de voorwaarden voor gegevensdeling.

Aan de andere kant treden er bij de uitvoering van de WGS risico’s op bij onjuiste signalen die tot snelle verdenkingen leiden. De AVG staat toe “dat de gemeente of de bank makkelijker gegevens delen met de politie dan omgekeerd. De WGS doorbreekt dit systeem, waardoor signalen die niet waar hoeven te zijn zullen terechtkomen bij organisaties die geen cultuur hebben om aan de waarheid van die gegevens te twijfelen. Daarbij komt dat informatie pas waardevol is, als het in een context staat. Als gegevens worden gedeeld, blijft de context vaak achter…”

Het komt dus aan op de uitvoering: “Het succes van de WGS staat of valt met hoe mensen met mogelijk onware…informatie omgaan. Investeren in een cultuur van zorgvuldigheid is dus een must!”

 

*) Photo by Matt Seymour on Unsplash

 

Gepubliceerd

30 jun 2024
Netkwesties
Netkwesties is een webuitgave over internet, ict, media en samenleving met achtergrondartikelen, beschouwingen, columns en commentaren van een panel van deskundigen.
Colofon Nieuwsbrief RSS Feed Twitter

Nieuwsbrief ontvangen?

De Netkwesties nieuwsbrief bevat boeiende achtergrondartikelen, beschouwingen, columns en commentaren van een panel van deskundigen o.g.v. internet, ict, media en samenleving.

De nieuwsbrief is gratis. We gaan zorgvuldig met je gegevens om, we sturen nooit spam.

Abonneren Preview bekijken?

Netkwesties © 1999/2024. Alle rechten voorbehouden. Privacyverklaring

1
0