Als je vroeger aan een buitenlander zou vragen waar Nederland bekend om staat, dan zou hij hebben geantwoord: tulpen, molens, klompen, kaas, dijken en polders. Als je dezelfde vraag nu nogmaals zou stellen, zou het antwoord waarschijnlijk luiden: de Amsterdamse wallen, XTC, nederwiet en het homohuwelijk. De afgelopen 30 jaar hebben we het beeld van een klein kikkerlandje waar orde en netheid heerste grondig van ons afgeschud. Alles wat God verboden heeft, is tegenwoordig geaccepteerd en Nederland is veranderd in een land waar niets moet en alles mag, zolang je een ander er maar geen last mee bezorgt.

Maar er lijkt zich een kentering te voltrekken in ons vrijgevochten landje. Na de aanslag van 11 September is de roep om ‘law and order’ weer luider geworden. Dat we daarmee terroristen niet kunnen tegenhouden, lijkt echter niemand iets te kunnen schelen. De roep om een algemene identificatieplicht heeft even luid geklonken, maar is door het kabinet snel vakkundig de kop ingedrukt. Niet omdat we het niet willen, maar – zeer pragmatisch – omdat het niet uitvoerbaar is.

Tevens heeft onder ‘Paars’ de politieke correctheid een grote vlucht genomen. Iedere afwijkende mening of deviant gedrag dat ons poldermodel en consensuscultuur kan aantasten, wordt ongenadig afgestraft. In het belangrijkste XTC-land van de wereld zijn bolletjesslikkers opeens uitgeroepen tot staatsvijand nummer 1. Dat het hier gaat om arme sloebers die door drugsbaronnen worden gedwongen om met een maag vol bolitas met cocaïne naar Nederland te vliegen, lijkt niemand te interesseren. Aanpakken die criminelen! En opsluiten! De politici hebben hun mond vol van het “geschonden vertrouwen van de burger in de overheid”. Nota bene zonder de burger daarover zijn mening te vragen. De opvattingen van de zo mogelijk nóg politiek correctere journalisten van NOVA, Netwerk en Buitenhof vormen kennelijk voldoende basis voor zo’n algemene uitspraak.

Camera’s in de openbare ruimte zijn in opmars. Een wetsvoorstel dat de weg vrijmaakt voor een grootschalige invoering van videocameratoezicht is in de maak. Dit zal ongetwijfeld leiden tot een aanpassing van onze gedragsnormen. In Singapore is het bijvoorbeeld verboden om op straat te spugen. Is zo’n regel binnenkort ook in Nederland te verwachten? “Big Cop is watching you” in onder meer Ede, Bergen op Zoom, Breda, Groningen, Apeldoorn, Den Haag, Rotterdam, Leeuwarden, Venlo en sinds kort ook in Maastricht.

Ook seks lijkt weer terug in het verdomhoekje. Met de afschaffing van het bordeelverbod heeft het proces van doorbreking van het taboe op dit onderwerp zijn laatste stuiptrekking beleefd. Onlangs kondigde SBS 6-directeur Fons van Westerloo aan dat zijn zender minder seks gaat uitzenden. De kijker heeft volgens hem “genoeg van platheid”. Jerry Springer, De Bus, Door ’t Lint, ze gaan allemaal van de buis. Feel good-programma’s moeten ervoor in de plaats komen. VVD-leider Dijkstal laat op zijn persoonlijke website www.hansdijkstal.nl weten dat de “enorme hoeveelheid seks en geweld” op TV voor hem een “punt van permanente zorg” zijn.

Niet alleen op televisie wordt Nederland puriteinser. Steeds vaker lees je in de krant dat een bedrijf een werknemer heeft ontslagen, omdat hij tijdens zijn werk via Internet porno heeft bekeken. Als ik de overwegingen van de heren en dames rechters lees, kan ik mij niet aan de indruk onttrekken, dat het feit dat het om porno ging vaak de doorslaggevende reden is geweest voor het ontslag. Termen als “onaanvaardbaar” en “te wijten aan” worden veel gebruikt in de overwegingen. Slechts een enkele kantonrechter vindt de inhoud van de e-mails of de bekeken plaatsjes niet relevant. Maar dat mag de werknemer overigens niet baten. Hij wordt toch wegens veranderde omstandigheden op straat gezet. Eigen schuld, dikke bult!

Uit de bekende gevallen lijkt het beeld te ontstaan dat seks op het werk taboe is. In ieder geval is elk ontslag wegens pornosurfen nog steeds aanleiding voor een berichtje in de krant. Seks op het werk via Internet is overigens in de wet maar voor twee bijzondere gevallen geregeld. Het Wetboek van Strafrecht verbiedt het bezit en het verspreiden van kinderporno (de grens wordt binnenkort verhoogd naar 18 jaar) en de Arbeidsomstandighedenwet verplicht werkgevers om seksuele intimidatie tegen te gaan. Blijft een werknemer daar buiten, dan zwijgt de wet. Als vangnet kan de werkgever dan aanvoeren dat “de werknemer zich niet als goed werknemer heeft gedragen” (art. 7:611 Burgerlijk Wetboek). Deze uiterst vage bepaling wordt op dit moment aangegrepen om de op seks beluste werknemers eruit te werken.

Het zou beter zijn als de werkgevers en de rechters eens wat objectievere maatstaven zouden gebruiken als het gaat om het gebruik (of beter: misbruik) van internet en e-mail. Zo zou een bruikbaar criterium kunnen zijn, dat het functioneren van de werknemer door het surfen of het mailen in onaanvaardbare mate verslechterd. Op die wijze worden ook werknemers ‘gepakt’ die via Internet veelvuldig vakanties voorbereiden, nieuwe huizen of banen zoeken, chatten of e-mailen met bekenden, persoonlijke websites onderhouden, enzovoorts. Voor zover ik weet, is er echter nog niemand ontslagen omdat hij een groot deel van zijn werktijd op www.funda.nl heeft gezeten, op www.stepstone.nl of www.monsterboard.nl zijn CV heeft achtergelaten of op www.dreizen.nl de last-minute aanbiedingen heeft bekeken.

De beschikbare informatietechnologie wordt steeds vaker ingezet om maatschappelijk ongewenst gedrag op te sporen. Wat veel mensen lijken te vergeten, is dat informatietechnologie zó gericht kan worden ingezet, dat het gevaar ontstaat dat kleine deelproblemen tot enorme proporties worden uitvergroot en het overzicht op het echte probleem verloren gaat. Camera’s op straat brengen alleen de criminaliteit in een bepaald gebied in beeld. Verplaatsing ervan naar een ander deel van de stad wordt niet door de camera’s geregistreerd. Bolletjesslikkers worden gescand, maar de drugskartels vinden vast wel weer een andere methode om hun illegale waar het land in te krijgen. Monitoring van e-mail en internet op het werk doet de indruk ontstaan dat seks een groot probleem is voor de productiviteit en het functioneren van de werknemer. Daarmee raken andere zaken die zo mogelijk meer relevantie hebben voor optimale werkprestaties, zoals arbeidsomstandigheden en manier van leiding geven, op de achtergrond. We zijn hard toe aan een bezinning op het nut van de inzet van informatietechnologie voor het terugdringen maatschappelijk ongewenst gedrag. Als we dat niet doen en de hang naar law and order zet zich door, dan hangt straks op iedere straathoek een camera, worden alle e-mails gescand en alle bezochte internetpagina’s gescreend, worden alle reizigers ongeacht het gebruikte vervoermiddel op drugs onderzocht en liggen al onze DNA-profielen vast in een landelijke databank.

Big Cop and Big Boss will be watching you!!!

Jeroen Terstegge

> [8 maart 2002]