Laurens Verhagen
Laten we beginnen met een open deur: een mensenleven is een nutteloze opeenhoping chaotische bewegingen, beelden en gedachten. Het meeste verdwijnt voor eeuwig uit het geheugen. Een ander, veel kleiner deel wordt in nevelen gehuld en treedt op een onverwacht moment uit deze mistflarden naar voren. Dit gebeurt bijvoorbeeld in een Proustiaanse ervaring als een verloren gewaande geur uit de kindertijd het reukorgaan binnendringt.
Verreweg het kleinste deel blijft bewaard als een levendige herinnering. Mensen klampen zich vast aan deze herinneringen als een nat douchegordijn aan een naakt lichaam. Het geeft ze steun en een suggestie van zin. Uiteindelijk blijft er maar een klein aantal verhalen over die keer op keer, tot vervelens toe, worden verteld.
Iedere psycholoog, iedere criminoloog, iedere kunstenaar kan u echter vertellen dat het geheugen een wanhopige willekeur aan de dag legt in de keuze van wat het vasthoudt of verliest. En dat is nog niet alles - ook in wat het vasthoudt is het verbijsterend inaccuraat. Een herinnering is niets meer dan een perfide mengelmoes van interpretaties, verhalen van anderen, beelden van andere gebeurtenissen en ingevulde lacunes. Het oorspronkelijke verhaal is daarmee afwezig. Het menselijk geheugen, kortom, functioneert niet.
Gelukkig hebben we Microsoft. Britse onderzoekers van het softwarebedrijf uit Redmond zijn met iets nieuws bezig: de SenseCam. Deze camera heeft als doel mensen met geheugenverlies weer op weg te helpen. Het draagbare apparaat maakt bij elke verandering in beweging, temperatuur of licht geheel automatisch een kiekje, zo is het idee. Op deze manier ontstaat als het ware een visueel dagboek van een leven. Ideaal voer voor luie internetters die hiermee hun even saaie als nutteloze weblogs kunnen vullen, zou je denken. Maar dat is niet de opzet van Microsoft. Nee, de SenseCam is vermoedelijk een prima hulpmiddel voor mensen die lijden aan de een of andere vorm van amnesie, bijvoorbeeld door een ongeluk, ouderdom of ziekte. Met de beelden van de SenseCam zou het mogelijk moeten zijn een reconstructie van het verleden te maken en zo weer grip op het eigen leven te krijgen. Anders gezegd: je wordt toeschouwer van je eigen leven.
Zondermeer een lovenswaardig initiatief. Het feit dat Microsoft de bedenker is, doet daar vooralsnog niets aan af. Een van de onderzoekers noemt tegenover BBC News een heel simpele toepassing die feitelijk ten grondslag ligt aan het hele concept. Zij wilde een oplossing geven voor het probleem waarmee veel mensen kampen: sleutels die kwijt zijn. Via de door de SenseCam uitgepoepte beelden is het heel simpel de verloren spullen terug te vinden, denken de bedenkers. Dat zou zeker kunnen. Sterker nog: als dat ding daadwerkelijk op de markt komt, sta ik vooraan om hem in gebruik te nemen.
Maar over het Grotere Streven heb ik zo mijn twijfels. De belangrijkste vraag is hierbij: wie durft het aan Microsoft de regisseur van je leven te laten zijn? Wat gebeurt er als je je identiteit ontleent aan de door een Microsoft-apparaat gegenereerde beelden? Wellicht hebben mensen die aan geheugenverlies lijden weinig keus, maar het lijkt mij geen prettige gedachte.
Het scenario van de sciencefictionfilm Strange Days komt met de vinding wellicht een stuk dichterbij. De film beschrijft een nieuwe technologie waarmee het mogelijk is de gedachten van mensen op te nemen. Andere mensen kunnen dit materiaal vervolgens in hun eigen geest afdraaien, waardoor je tijdelijk het leven van iemand anders leidt. Geen virtual reality, maar 'replacement reality' dus. Een interessant gedachte-experiment. Je moet er niet aan denken als een virus bezit neemt van je SenseCam.
Een ander punt is de ook door Microsoft ver doorgevoerde dominantie van de beeldcultuur. Bestaat ons leven dan echt alleen maar uit beelden? Hoe zit het met de gedachten die we hadden? Gesprekken? Melodieën? Ik kan foto's terugzien van vijftien jaar terug, maar hiermee krijg ik niet de ongetwijfeld inspirerende gesprekken terug die we eind jaren tachtig voerden. Die zijn weg. Beelden zeggen mij niets, woorden des te meer. Met woorden kun je beelden oproepen, andersom werkt wat mij betreft niet.
Al met al is het hele idee natuurlijk niet nieuw. Wie herinnert zich niet de overschatte film Memento, waarin het obligate trucje van de omgekeerde chronologie wordt gedaan? De aan geheugenverlies lijdende hoofdpersoon heeft iets naars meegemaakt - ik geloof de moord op zijn vrouw - en probeert erachter te komen wie er nu precies verantwoordelijk is voor dit drama. Dat is lastig als je aan acuut geheugenverlies lijdt, maar met behulp van getatoeëerde woorden en polaroids lukt dat op het eerste gezicht vrij aardig. Het interessantste van de hele film is nog de opgeworpen vraag of deze reconstructie wel conform de feiten is. Nee natuurlijk. Daar doen duizend polaroids niets aan af. Het is geen verrassing dat de eendimensionale hoofdpersoon hoe langer hoe verwarder raakt, maar dan is iedereen die wel eens een boek heeft gelezen al lang afgehaakt.
Een paar decennia eerder was het de niet te overschatten schrijver (en tevens fotograaf) W.F. Hermans die in zijn bundel Paranoia verhaalt over iemand die zijn maaltijden en zijn ontlasting fotografeerde. Elke maand leverde hem 180 foto's op - in de jaren vijftig van de vorige eeuw en voor de komst van de digitale camera nog een groot aantal.
"Wanneer wij alles, maar dan ook alles wat wij horen, zien, proeven en menen, ook onze vergissingen, onze meest idiote opinies, ook onze onafgemaakte zinnen registreren konden en bovendien een orgaan bezaten om dit museum als met een oogopslag te overzien, hoeveel minder reden zouden wij hebben overtuigd te zijn van onze nietigheid!", zo poneert Hermans. Hij vervolgt: "Want alles zou even belangrijk geworden zijn, zoals wij nu geen andere mening verdedigen kunnen dan dat alles even onbelangrijk is, onbelangrijk als een piano waar de meeste snaren uit verdwenen zijn; dat wat wij onthouden en bewaren alleen door toeval niet verloren is gegaan; dat wat wij een leven noemen, niets anders is dan een restant, de geur van een brand die al lang is geblust."
Ik zou hieraan een kleine, maar niet onbelangrijke, nuance willen aanbrengen. Als alles even belangrijk zou zijn, hebben de noties 'belangrijk' en 'onbelangrijk' geen betekenis meer. Net zoals schoonheid het best gedijt in een poel van lelijkheid, zijn de kortstondige momenten van zin of belang alleen te traceren temidden van alle nietszeggendheid en middelmatigheid.
Ben benieuwd hoe de SenseCam daarmee omgaat.
[22 juni 2004]
Warning: include() [function.include]: open_basedir restriction in effect. File(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php) is not within the allowed path(s): (/home/netkwestie/:/tmp:/usr/local/lib/php/) in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie101/column1.php on line 51
Warning: include(/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php) [function.include]: failed to open stream: Operation not permitted in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie101/column1.php on line 51
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/sites/www.netkwesties.nl/web/templates/column_kolomscheider.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/netkwestie/domains/netkwesties.nl/public_html/editie101/column1.php on line 51